Dư địa tăng trưởng truyền thống thu hẹp, áp lực chuyển đổi ngày càng rõ nét
Trong nhiều năm qua, tăng trưởng kinh tế Việt Nam chủ yếu dựa trên ba trụ cột chính là lao động, vốn và năng suất. Đây là mô hình phổ biến của các nền kinh tế đang phát triển trong giai đoạn đầu, khi nguồn lao động dồi dào và chi phí thấp tạo lợi thế cạnh tranh. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy những nền kinh tế thành công như Hàn Quốc, Singapore hay Nhật Bản đều chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa vào năng suất khi đạt đến một ngưỡng phát triển nhất định.
Thực tế tại Việt Nam cũng cho thấy xu hướng tương tự. Lao động vẫn đóng góp đáng kể vào tăng trưởng, nhưng lợi thế về số lượng và chi phí đang dần suy giảm khi dân số bước vào giai đoạn già hóa và tiền lương tăng lên. Trong khi đó, tăng trưởng dựa vào vốn cũng đối mặt với giới hạn khi hiệu quả đầu tư chưa cao, tình trạng phân bổ nguồn lực chưa tối ưu vẫn tồn tại.
Trong bối cảnh đó, TFP – yếu tố phản ánh hiệu quả sử dụng tổng hợp các nguồn lực ngày càng đóng vai trò quan trọng. Đây là phần tăng trưởng đến từ đổi mới công nghệ, cải tiến quản trị, tổ chức sản xuất và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Tuy nhiên, đóng góp của TFP tại Việt Nam vẫn chưa đạt kỳ vọng, thậm chí có thời điểm suy giảm, cho thấy những hạn chế trong chất lượng tăng trưởng.
Bên cạnh đó, việc ứng dụng khoa học công nghệ còn chưa đồng đều, năng lực đổi mới sáng tạo còn hạn chế, trong khi chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế số. Những yếu tố này đang trở thành rào cản khiến TFP chưa thể phát huy vai trò là động lực chính của tăng trưởng.
Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng cao được đặt ra, nền kinh tế không thể tiếp tục phụ thuộc vào các động lực truyền thống. Thay vào đó, cần có sự chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất và hiệu quả.
Thúc đẩy công nghệ, nhân lực và thể chế để nâng tầm năng suất
TFP không chỉ là một chỉ tiêu kinh tế, mà còn phản ánh chất lượng phát triển của một nền kinh tế. Việc nâng cao TFP đòi hỏi sự cải thiện đồng bộ ở nhiều lĩnh vực, từ công nghệ, nguồn nhân lực đến thể chế và hạ tầng.
Trước hết, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố then chốt. Mặc dù lực lượng lao động của Việt Nam đông đảo, nhưng tỷ lệ lao động có kỹ năng chuyên sâu còn thấp. Điều này hạn chế khả năng tiếp thu công nghệ và đổi mới sáng tạo. Việc đẩy mạnh đào tạo nghề, nâng cao kỹ năng và tái đào tạo lao động sẽ giúp cải thiện năng suất và khả năng thích ứng của nền kinh tế.
Bên cạnh đó, nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực cũng là yêu cầu cấp thiết. Tăng trưởng không chỉ phụ thuộc vào quy mô vốn, mà quan trọng hơn là cách sử dụng vốn. Nếu nguồn lực được phân bổ hợp lý, tập trung vào các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao, hiệu quả đầu tư sẽ được cải thiện rõ rệt.
Hạ tầng kinh tế cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng suất. Việc phát triển hệ thống giao thông, logistics và hạ tầng số không chỉ giúp giảm chi phí mà còn tăng khả năng kết nối, tạo điều kiện cho doanh nghiệp mở rộng sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Đặc biệt, cải cách thể chế được xem là yếu tố mang tính quyết định. Dù hệ thống chính sách đã có nhiều cải thiện, nhưng khâu thực thi vẫn là điểm nghẽn lớn. Việc chuyển từ “chính sách trên giấy” sang hành động cụ thể sẽ giúp giải phóng nguồn lực và tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp phát triển.
Song song với đó, việc thúc đẩy khoa học công nghệ và chuyển đổi số cần được coi là động lực dài hạn. Dù những yếu tố này có độ trễ nhất định, nhưng khi được triển khai hiệu quả, sẽ tạo ra bước nhảy vọt về năng suất và năng lực cạnh tranh.
Trong bối cảnh đó, việc đặt mục tiêu nâng tỷ trọng đóng góp của TFP lên mức cao hơn trong cơ cấu tăng trưởng là hoàn toàn cần thiết. Đây không chỉ là yêu cầu về mặt kinh tế, mà còn là điều kiện để Việt Nam thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và vươn lên nhóm nước có thu nhập cao.
Có thể thấy, chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất không phải là lựa chọn, mà là con đường tất yếu. Khi TFP thực sự trở thành trụ cột, nền kinh tế sẽ có nền tảng vững chắc hơn để phát triển nhanh, bền vững và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Nam Sơn
