Đối với doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là nhóm có tỷ trọng xuất khẩu lớn, chuyển đổi xanh đang trở thành yêu cầu cấp bách. Nếu không kịp thích ứng, nguy cơ mất đơn hàng, mất thị phần và bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu là hoàn toàn hiện hữu.
Từ lợi thế cạnh tranh đến “giấy thông hành” bắt buộc
Các nền kinh tế lớn như Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Bắc Mỹ đang thúc đẩy hàng loạt quy định mới liên quan đến môi trường, truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm xã hội và phát thải ròng bằng 0. Điều này đồng nghĩa với việc sản phẩm muốn thâm nhập thị trường không chỉ cần chất lượng tốt hay giá cạnh tranh, mà còn phải chứng minh được mức độ thân thiện môi trường trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.
Thực tế này đang tạo ra thay đổi mạnh mẽ trong tư duy sản xuất của doanh nghiệp Việt. Tại Công ty CP Ameii Việt Nam, các mặt hàng nông sản xuất khẩu như cà-rốt, chuối, sả, vải hay rau củ chế biến đều phải tuân thủ quy trình nghiêm ngặt từ vùng nguyên liệu đến khâu đóng gói. Kích cỡ, màu sắc, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, nhật ký canh tác và mã QR truy xuất nguồn gốc đều là yêu cầu bắt buộc.
Theo đại diện doanh nghiệp, sản xuất nông nghiệp hiện đại không còn chỗ cho tư duy manh mún, nhỏ lẻ. Muốn tiếp cận thị trường cao cấp, doanh nghiệp phải xây dựng vùng nguyên liệu chuẩn hóa, đầu tư công nghệ chế biến sâu và vận hành theo đơn hàng cụ thể.
Câu chuyện tương tự diễn ra trong ngành thực phẩm - đồ uống. Với doanh nghiệp sản xuất quy mô lớn như Vinasoy, phát triển xanh không chỉ nằm ở nguyên liệu mà còn ở cách tổ chức chuỗi giá trị. Tối ưu sử dụng nước, tiết kiệm năng lượng, giảm lãng phí bao bì, tái cấu trúc vận tải và hạn chế xe chạy rỗng đều giúp giảm phát thải, đồng thời cải thiện hiệu quả tài chính.
Điều đó cho thấy tăng trưởng xanh không đơn thuần là chi phí bổ sung, mà đang trở thành mô hình quản trị mới giúp doanh nghiệp tăng sức chống chịu, nâng năng suất và tạo lợi thế cạnh tranh dài hạn.
Chính sách mở đường nhưng doanh nghiệp vẫn cần “đòn bẩy” mạnh hơn
Ở góc độ vĩ mô, nhiều chuyên gia nhận định tăng trưởng xanh thực chất là quá trình tái cấu trúc nền kinh tế. Thay vì dựa nhiều vào khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ, mô hình mới sẽ dựa vào công nghệ, đổi mới sáng tạo, sử dụng hiệu quả năng lượng và quản trị hiện đại.
Thời gian qua, Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy tiến trình này. Các dự án xanh được ưu tiên về tín dụng, đất đai, thuế và hạ tầng. Nghị quyết 198/2025/QH15 cũng mở ra cơ chế hỗ trợ lãi suất cho dự án kinh tế tuần hoàn, đổi mới công nghệ và sản xuất thân thiện môi trường.
Trong lĩnh vực mua sắm công, việc ưu tiên sản phẩm đạt Nhãn sinh thái Việt Nam được kỳ vọng sẽ tạo thị trường đầu ra ổn định cho hàng hóa xanh, đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư cải tiến sản xuất.
Tuy nhiên, từ chính sách đến thực thi vẫn còn khoảng cách đáng kể. Nhiều doanh nghiệp phản ánh việc tiếp cận tín dụng xanh chưa dễ dàng do thủ tục phức tạp, tiêu chí đánh giá chưa thống nhất và yêu cầu hồ sơ cao. Các doanh nghiệp nhỏ và vừa càng gặp khó khăn hơn khi thiếu tài sản bảo đảm, hạn chế năng lực quản trị và chưa có đội ngũ chuyên trách về ESG hay kiểm kê phát thải.
Ngoài ra, hệ thống dữ liệu phục vụ xác nhận dự án xanh, đo lường phát thải và giám sát kết quả còn thiếu đồng bộ. Điều này khiến doanh nghiệp mất thêm chi phí tuân thủ, đồng thời làm gia tăng rủi ro “giả xanh”, khi một số đơn vị quảng bá xanh nhưng không có thay đổi thực chất.
Để tháo gỡ điểm nghẽn, giới chuyên gia cho rằng cần sớm hoàn thiện bộ tiêu chí phân loại xanh quốc gia, đơn giản hóa quy trình tiếp cận vốn ưu đãi, phát triển thị trường tín chỉ carbon và tăng cường tư vấn kỹ thuật cho doanh nghiệp. Song song đó là đào tạo nguồn nhân lực về quản trị bền vững, kiểm kê khí thải và chuyển đổi số trong sản xuất.
Quan trọng hơn, doanh nghiệp cần nhìn nhận xanh hóa không chỉ để đáp ứng yêu cầu bên ngoài, mà là cơ hội tự nâng cấp mình. Những doanh nghiệp chuyển đổi sớm sẽ có cơ hội tiếp cận thị trường chất lượng cao, giảm chi phí vận hành, thu hút vốn đầu tư và xây dựng thương hiệu bền vững.
Trong bối cảnh tiêu chuẩn toàn cầu ngày càng nâng cao, “cửa sổ cơ hội” sẽ không mở mãi. Nếu chậm chuyển đổi, doanh nghiệp không chỉ mất lợi thế cạnh tranh mà còn có thể đánh mất quyền tham gia cuộc chơi. Tăng trưởng xanh vì thế không còn là chiến lược xa xôi, mà là điều kiện sống còn ngay trong hiện tại.
Nam Sơn
