Cấm sản phẩm nhưng nhu cầu vẫn còn: Thị trường sẽ đi về đâu?
Mặc dù thuốc lá điện tử (TLĐT) và thuốc lá nung nóng (TLNN) đã bị cấm theo Nghị quyết số 173/2024/QH15, nhu cầu đối với các sản phẩm này vẫn tồn tại và có xu hướng dịch chuyển sang các kênh giao dịch phi chính thức, đặc biệt trên môi trường số.
Điều này khiến bài toán thực thi chính sách trở nên phức tạp hơn nhiều so với việc chỉ kiểm soát hàng hóa tại các điểm bán truyền thống. Khi một sản phẩm bị đưa ra khỏi thị trường hợp pháp nhưng nhu cầu vẫn tồn tại, phương thức mua bán có thể thay đổi.
Các chuyên gia cho rằng nguy cơ mở rộng thị trường bất hợp pháp là yếu tố cần được tính đến khi đánh giá hiệu quả của các biện pháp quản lý TLĐT và TLNN. Nếu không được kiểm soát, những hệ lụy phát sinh có thể ảnh hưởng đồng thời đến mục tiêu bảo vệ giới trẻ, sức khỏe cộng đồng và hiệu quả thực thi chính sách.
Đáng chú ý, môi trường số đang tạo ra một không gian hoàn toàn khác cho hoạt động giao dịch.
Không còn phụ thuộc hoàn toàn vào cửa hàng hay địa điểm kinh doanh cố định, hoạt động chào bán có thể xuất hiện dưới những hình thức khó nhận diện hơn. Đây chính là lý do câu chuyện quản lý thuốc lá điện tử không thể chỉ dừng ở kiểm tra hàng hóa và xử lý người bán tại các điểm kinh doanh.
Quảng cáo trá hình: Ranh giới ngày càng khó nhận biết
Từ góc độ công tác thanh niên, ông Hoàng Đức Nam, Phó Trưởng Ban Công tác Đoàn, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, lưu ý xu hướng tiếp cận thuốc lá và nicotine của giới trẻ đang dịch chuyển mạnh sang môi trường số, đặc biệt với thuốc lá điện tử.
Theo ông Nam, hoạt động quảng bá và giao dịch ngày càng xuất hiện dưới dạng chia sẻ trải nghiệm, đánh giá hoặc nội dung giải trí trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và các nền tảng trực tuyến.
Điều đáng lo là ranh giới giữa một nội dung thông thường và hoạt động tiếp thị sản phẩm có thể trở nên khó nhận biết.
Một video được trình bày như nội dung trải nghiệm, một bài đánh giá sản phẩm hoặc một nội dung giải trí nếu thực chất nhằm quảng bá sản phẩm sẽ đặt ra câu hỏi về cách nhận diện hành vi vi phạm.
Nếu quy định pháp luật chỉ tập trung vào quảng cáo theo hình thức truyền thống, việc kiểm soát các phương thức tiếp thị trá hình trên không gian mạng sẽ gặp nhiều thách thức.
Một trong những mục tiêu quan trọng của chính sách là ngăn ngừa thanh thiếu niên bắt đầu sử dụng thuốc lá và các sản phẩm chứa nicotine.
Nhưng khi hoạt động tiếp thị và giao dịch chuyển mạnh lên môi trường số, việc bảo vệ nhóm dưới 18 tuổi không còn chỉ là câu chuyện tại điểm bán.
Ông Hoàng Đức Nam đề xuất hoàn thiện quy định nhằm hạn chế người dưới 18 tuổi tiếp cận sản phẩm cả tại điểm bán lẫn trên không gian mạng; đồng thời bao quát các hình thức quảng cáo, khuyến mại, chào bán và tiếp thị trá hình. Ông cũng đề nghị làm rõ trách nhiệm của các bên liên quan, nhất là nền tảng xuyên biên giới. Đây là một vấn đề đáng chú ý về mặt thực thi.
Bởi nếu nội dung tiếp thị xuất hiện trên một nền tảng xuyên biên giới, người bán ở một địa điểm khác và người mua ở Việt Nam, việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm và cơ chế phối hợp xử lý sẽ phức tạp hơn đáng kể so với một giao dịch tại cửa hàng truyền thống.
Đại diện Bộ Y tế cũng nhận định cần có các hàng rào tiêu chuẩn kỹ thuật phù hợp để kiểm soát hiệu quả thị trường, nhất là trong bối cảnh thời gian qua xuất hiện tình trạng TLĐT từ thị trường chợ đen bị pha trộn ma túy, gây nhiều quan ngại cho xã hội.
Thông tin này cho thấy một nghịch lý đáng lưu ý của thị trường bất hợp pháp.
Khi sản phẩm không còn được kiểm soát trong một thị trường chính thức, các yêu cầu về thành phần, chất lượng và an toàn cũng trở nên khó kiểm soát hơn.
Vì vậy, cuộc chiến chống thị trường bất hợp pháp không chỉ nhằm ngăn việc mua bán một sản phẩm đã bị cấm, mà còn liên quan trực tiếp đến mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Không gian số trở thành “mặt trận” mới
Nếu trước đây việc kiểm soát thuốc lá chủ yếu tập trung vào điểm bán, quảng cáo và lưu thông hàng hóa, thì với thuốc lá điện tử, không gian số đang trở thành một phần quan trọng của bài toán quản lý.
Từ mạng xã hội, sàn thương mại điện tử đến các nền tảng trực tuyến, hoạt động giới thiệu sản phẩm có thể được lồng ghép vào nội dung giải trí hoặc chia sẻ trải nghiệm.
Điều này đòi hỏi chính sách phải xác định rõ hơn trách nhiệm của từng chủ thể.
Đại diện Trung ương Đoàn đề xuất tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, ngành giáo dục, tổ chức Đoàn và nền tảng công nghệ, đồng thời chú trọng truyền thông, giáo dục để ngăn ngừa thanh thiếu niên bắt đầu sử dụng thuốc lá và các sản phẩm chứa nicotine.
Nói cách khác, không thể chỉ trông chờ vào biện pháp xử phạt sau khi vi phạm xảy ra.
Nếu mục tiêu là bảo vệ thanh thiếu niên, việc ngăn chặn từ khâu tiếp cận thông tin, quảng bá, chào bán và hình thành nhu cầu cũng phải được tính đến.
Một điểm đáng chú ý theo các chuyên gia là yêu cầu thiết lập cơ chế theo dõi và đánh giá chính sách sau khi ban hành.
Các chuyên gia cho rằng cần dựa vào dữ liệu thực tiễn và các chỉ số đo lường cụ thể để nhận diện sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng, diễn biến thị trường và những vấn đề phát sinh, từ đó có điều chỉnh phù hợp.
Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng đối với thị trường thuốc lá điện tử.
Bởi nếu chính sách chỉ đánh giá hiệu quả dựa trên số điểm bán bị xử lý hoặc số vụ vi phạm được phát hiện, có thể chưa phản ánh đầy đủ việc thị trường đã thực sự thu hẹp hay chỉ chuyển sang một hình thức khó nhìn thấy hơn.
Một thị trường bất hợp pháp hoạt động mạnh trên môi trường số có thể khó quan sát hơn nhiều so với một hệ thống cửa hàng công khai.
TS.BS Dương Huy Lương, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, Bộ Y tế, cho rằng tính khả thi của các quy định phụ thuộc vào công tác thực thi, truyền thông và phối hợp liên ngành. Ông cũng nhấn mạnh việc xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu kiểm soát thành phần sản phẩm là cần thiết để hạn chế nguy cơ đối với sức khỏe người sử dụng.
Như vậy có thể thấy, sau lệnh cấm, bài toán khó hơn đang nằm ở phía trước.
Đó là làm sao ngăn sản phẩm chuyển sang thị trường chợ đen; kiểm soát hoạt động quảng bá và chào bán trên môi trường số; ngăn người dưới 18 tuổi tiếp cận; đồng thời xử lý những hành vi ngày càng khó phân biệt giữa nội dung thông thường và tiếp thị sản phẩm.
Một chính sách chỉ thực sự đạt mục tiêu khi sản phẩm bị cấm không đơn giản là “biến mất trên giấy”, mà phải được kiểm soát hiệu quả trong thực tế.
Và với thuốc lá điện tử, không gian số, thị trường phi chính thức và khả năng tiếp cận của giới trẻ đang là ba bài toán mà quá trình sửa Luật PCTHTL không thể bỏ qua.
Phương Thảo
