Thương mại nội địa, Kỳ 1: Ma trận về giá và chất lượng

(TH&CL) Ở Việt Nam, hệ thống phân phối nội địa hiện đóng góp 14% GDP với hơn 5 triệu người lao động, phục vụ trên 90 triệu người, là thị trường khá lớn và đầy tiềm năng. Tuy nhiên, thương mại nội địa nước ta đang tồn tại nhiều bất cập, từ khâu sản xuất cho đến phân phối khiến người tiêu dùng đang phải đứng giữa ma trận về giá cả và chất lượng.

Có nhiều lý do khiến cho giá cả hàng hóa ở Việt Nam khi đến tay người tiêu dùng thường cao hơn nhiều so với giá xuất xưởng hoặc có giá thành cao so với sản phẩm cùng loại của các nước trong khu vực. Không chỉ giá cao một cách vô lý, mà còn bấp bênh do khan hàng hoặc bị tư thương đầu cơ.

Khâu nào cũng “lỏng”

Nguyên nhân đầu tiên phải kể đến là do hạ tầng phân phối ở Việt Nam còn nhiều hạn chế. Hệ thống giao thông chưa đủ đáp ứng nên vận chuyển hàng hóa mất nhiều thời gian; chi phí kho vận (logicstic) được coi là đắt gấp 1,5 - 2 lần so với các nước trong khu vực. Bên cạnh đó, trong quá trình vận chuyển hàng hóa, các chi phí không chính thức như mãi lộ, lót tay cho cảnh sát giao thông… cũng là những yếu tố cấu thành khiến cho giá cả sản phẩm hàng hóa khi đến tay người tiêu dùng tăng lên nhiều so với giá thành xuất xưởng.

Sản xuất manh mún, năng suất thấp cũng là yếu tố khiến cho hàng hóa sản xuất trong nước có giá thành cao và không ai khác ngoài người tiêu dùng phải còng lưng gánh chịu. Theo tính toán, năng suất của Việt Nam, tùy nhóm hàng nhưng nhìn chung thấp hơn khu vực từ 7 - 25%. Ngành sản xuất mía đường của Việt Nam là một ví dụ điển hình. Trong khi năng suất mía của Tập đoàn Hoàng Anh Gia Lai ở Lào có thể đạt đến hơn 120 tấn/ha thì tại Việt Nam chỉ đạt 60 tấn/ha. Nhiều nhà máy, công nghệ sản xuất lạc hậu, tiêu hao năng lượng lớn, phụ phẩm cao… khiến cho giá thành của đường Việt Nam cao hơn 30% so với các nước. Theo chuyên gia Vũ Vinh Phú, với lượng đường tiêu thụ và với mức giá như hiện nay, mỗi năm các nhà máy đường khiến người tiêu dùng thiệt hại khoảng 4.000 tỷ đồng.

Song, có lẽ yếu tố chi phối nhiều nhất đến giá cả hàng hóa ở Việt Nam chính là khâu trung gian và sự đầu cơ hàng hóa nhằm trục lợi. “Đơn cử, để nhập đường, hiện các nhà bán lẻ không thể trực tiếp mua tại nhà máy đường mà phải qua 3 đại lý: Tổng đại lý toàn quốc, đại lý vùng và đại lý tỉnh, mỗi cấp cộng thêm 15%. Giá đường xuất tại nhà máy khoảng 12.000 đồng/kg, nhưng người tiêu dùng có nơi phải mua đường với giá 22.000 đồng/kg. Mặt hàng dầu ăn, sữa, thuốc chữa bệnh cũng tương tự. Đương nhiên, buôn bán phải có người mua buôn, nhưng qua đến 3 khâu là… hỏng. Giá cao vì thế, tồn kho cũng là vì thế”, ông Phú nhận định.

Ở Việt Nam, sự liên kết giữa thương mại với thương mại, giữa sản xuất với phân phối còn kém dẫn đến nguồn cung cho phân phối không vững chắc, có nơi thừa quá, nơi thiếu quá. Người dân với doanh nghiệp, doanh nghiệp với doanh nghiệp cũng sẵn sàng phá vỡ hợp đồng lẫn nhau khiến cho sản xuất bị động, manh mún. Đây là hậu quả của cách làm ăn không bền vững. Sản xuất của Việt Nam không thành chuỗi, không có kế hoạch dẫn đến được mùa mất giá, không kiểm soát được chất lượng từ khâu sản xuất, nhập khẩu, người sản xuất và người tiêu dùng phải chịu thiệt khi bị tư thương ép giá thu mua nhưng đến tay người tiêu dùng thì giá vẫn cao ngất ngưởng.

Câu chuyện quản lý

Dự trữ cho lưu thông là một trong những điểm yếu của thương mại nội địa hiện nay và đó cũng là yếu tố khiến cho giá cả hàng hóa có thể nhảy múa loạn xạ mỗi khi có “biến”.

“Nước Mỹ dự trữ xăng dầu 2 quý. Quốc gia láng giềng Trung Quốc dự trữ hàng tỷ lít dầu ăn để sẵn sàng tung ra khi cần thiết. Ở các nước phát triển, gia cầm đến lứa sẽ được thu mua, cấp đông bảo quản và cung ứng kịp thời khi bị thiếu nguồn hàng. Như vậy, nông dân sẽ ổn định, giá cả ổn định, chất lượng đảm bảo. Không có dự trữ là không có quả đấm chiến lược. Ta không ổn định vì ta đang làm ăn theo kiểu “ăn đong”, chuyên gia Vũ Vinh Phú nhận định.

Cũng theo ông Phú, hiện nay dự trữ ở Việt Nam chủ yếu đề phòng thiên tai, địch họa, còn dự trữ cho lưu thông vẫn hạn chế. Điều đó lý giải vì sao giá đường có thể tăng cao đến 70%, thậm chí 100% vào năm 2008 khi sản lượng đường của thế giới sụt giảm. Vào thời điểm đó, dù lượng đường tồn kho của Việt Nam vẫn ở mức khoảng 70.000 tấn nhưng trên thị trường, nhiều tư thương đầu cơ găm hàng khiến giá đường tăng chóng mặt, phổ biến ở mức 60 - 70%, có thời điểm tăng gấp đôi. Bên cạnh đó, công tác quản lý giá còn nhiều vấn đề bất cập là nguyên nhân khiến cho giá cả các mặt hàng đầu vào thiết yếu như điện, xăng dầu… biến động theo hướng tăng nhiều giảm ít hoặc chỉ tăng không có giảm, ảnh hưởng đến giá cả hàng hóa bán ra.

Ngoài giá cả, một trong những vấn đề nóng bỏng, nan giải của thị trường hàng hóa Việt Nam hiện nay chính là chất lượng hàng hóa. Bên cạnh những sản phẩm có thương hiệu, chất lượng đảm bảo, uy tín thì không ít hàng hóa, đặc biệt là mặt hàng lương thực, thực phẩm sản xuất trong nước cũng như nhập khẩu lại gần như không thể kiểm soát về chất lượng. Theo Bộ NN&PTNT, Việt Nam có 15% rau an toàn, nhưng nhiều chuyên gia cho rằng, con số đó chỉ là 5%. Khoảng 90% người dân phải ăn rau bẩn, chủ yếu là người nghèo, bởi hằng ngày phải mua hàng ở chợ cóc, chợ tạm. Ngay cả hàng hóa ở siêu thị cũng chưa chắc đã yên tâm về chất lượng, khi thời gian qua, rất nhiều vụ việc hàng hóa kém chất lượng như rau xanh, hoa quả nhập ngoại, thịt gia súc, gia cầm… được bày bán trong hệ thống siêu thị bị phát hiện. Chất lượng hàng hóa gần như là ma trận, người tiêu dùng bị bịt mắt che tai bởi không thể phân biệt được hàng thật, hàng giả, hàng sạch, hàng bẩn. Ma trận này ở vùng nông thôn còn nặng nề hơn. Hậu quả là liên tục các vụ ngộ độc thức ăn xảy ra, không ít vụ gây chết người, bệnh ung thư tăng 150.000 ca/năm.

Đã đến lúc, ngành thương mại nội địa cần đến một “nhạc trưởng” điều hành để tránh những hậu quả đáng tiếc khi mà thời điểm hàng rào thuế quan được xóa bỏ không còn bao xa.

An Hà