Minh bạch nguồn gốc: điều kiện bắt buộc
Theo Đề án triển khai và quản lý hệ thống truy xuất nguồn gốc, 100% chuỗi cung ứng nông sản xuất khẩu sang các thị trường trọng điểm như Trung Quốc, EU, Hoa Kỳ phải được số hóa dữ liệu từ năm 2026. Mọi công đoạn sản xuất – từ xuống giống, bón phân, phun thuốc đến thu hoạch – đều phải được cập nhật đầy đủ, liên tục trên nền tảng số.
Cơ quan quản lý khẳng định, các phương thức ghi chép thủ công, mang tính đối phó sẽ không còn được chấp nhận. Những lô hàng không khớp dữ liệu trên hệ thống truy xuất quốc gia sẽ bị từ chối cấp mã số xuất khẩu, thậm chí bị chặn ngay từ khâu kiểm tra ban đầu.
“Nhật ký canh tác điện tử” – thách thức lớn với nông dân
Thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở kỹ thuật canh tác, mà ở khả năng thích ứng công nghệ. Nhiều nông dân, đặc biệt là lao động lớn tuổi, gặp khó trong việc sử dụng ứng dụng quản lý vùng trồng, cập nhật dữ liệu theo thời gian thực.
Theo phản ánh từ các hợp tác xã tại Đồng bằng sông Cửu Long, chỉ cần ghi thiếu, ghi sai hoặc cập nhật chậm, hệ thống có thể tự động cảnh báo và tạm dừng hiệu lực mã số vùng trồng. Bên cạnh đó, chi phí đầu tư thiết bị thông minh, đường truyền internet tại ruộng vườn cũng tạo thêm áp lực, nhất là với hộ sản xuất nhỏ lẻ.
Song hành với yêu cầu kỹ thuật là chế tài ngày càng nghiêm ngặt từ các thị trường nhập khẩu. Trung Quốc và EU hiện đã nâng mức kiểm soát, yêu cầu truy xuất nguồn gốc đến từng hộ nông dân, thay vì chỉ đại diện hợp tác xã như trước.
Chỉ một trường hợp vi phạm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hoặc gian lận mã số có thể khiến cả vùng trồng bị đình chỉ xuất khẩu, tác động trực tiếp đến sinh kế của hàng trăm hộ dân. Năm 2026, với sự hỗ trợ của AI và dữ liệu lớn, việc phát hiện sai phạm được dự báo sẽ nhanh và chính xác hơn, buộc nông dân phải tuân thủ nghiêm ngặt.
Dù áp lực lớn, nhưng truy xuất nguồn gốc bắt buộc cũng mở ra cơ hội tái định vị nông sản Việt trên thị trường quốc tế. Thực tế cho thấy, các vùng trồng tuân thủ tốt quy định truy xuất thường bán được giá cao hơn 15–20%, đồng thời dễ ký hợp đồng bao tiêu dài hạn.
Trong tình hình mới, nông dân khó có thể đi một mình. Liên kết sản xuất theo mô hình hợp tác xã sẽ là giải pháp then chốt, giúp hỗ trợ kỹ thuật số hóa, giám sát chéo và giảm rủi ro vi phạm, từ đó giữ vững “giấy thông hành” xuất khẩu trong giai đoạn tới.
L.T (t/h)
