Sáng 18/8, Tạp chí Thương hiệu và Công luận phối hợp Chi cục Chăn nuôi và Thú y TP.HCM tổ chức tọa đàm “Hành trình vì hàng triệu bữa ăn an toàn”.
Tại tọa đàm, các chuyên gia, đại diện cơ quan quản lý và luật sư cùng nhìn nhận: Muốn bảo vệ bữa ăn của người dân, cần kiểm soát chặt từng mắt xích của chuỗi thực phẩm, đồng thời nâng cao trách nhiệm pháp lý và ý thức tuân thủ của doanh nghiệp, người sản xuất.
Bữa ăn an toàn không bắt đầu từ căn bếp của mỗi gia đình mà từ rất sớm, ngay ở các khâu chăn nuôi, sản xuất nguyên liệu, chế biến, vận chuyển và phân phối thực phẩm. Vì vậy, theo các đại biểu tham dự tọa đàm, để xây dựng một thị trường thực phẩm minh bạch, an toàn cần một cơ chế quản lý xuyên suốt, sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và một “lá chắn” pháp lý đủ rõ, đủ mạnh, được thực thi hiệu quả.
Không thể quản lý an toàn thực phẩm theo từng “khúc”
Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Hồ Trúc Thanh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM cho rằng, một trong những vấn đề cần đặc biệt quan tâm hiện nay là cơ chế phối hợp giữa ngành nông nghiệp và môi trường với các sở, ngành, địa phương có liên quan trong quản lý an toàn thực phẩm.
Theo ông Thanh, hệ thống pháp luật về an toàn thực phẩm hiện nay cơ bản đã tương đối đầy đủ. Các cơ quan nhà nước cũng dành nhiều sự quan tâm cho lĩnh vực này. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là làm thế nào để tổ chức thực hiện và quản lý xuyên suốt chuỗi thực phẩm, thay vì mỗi cơ quan chỉ quản lý một khâu riêng biệt.
“Chúng ta phải quản lý đồng bộ từ khâu sản xuất, chăn nuôi, chế biến, lưu thông, phân phối cho đến khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng” - ông Thanh nhấn mạnh.
Theo ông, muốn thực hiện được điều này, cần nâng cao hơn nữa khả năng phối hợp giữa các cơ quan có liên quan. Nhưng sự phối hợp không chỉ dừng ở các cơ quan quản lý nhà nước mà phải có sự tham gia của nhà sản xuất, doanh nghiệp và cộng đồng trong việc kiểm soát chuỗi cung ứng.
Đối với TP.HCM, yêu cầu này càng trở nên quan trọng khi nguồn thực phẩm cung ứng cho người dân không chỉ đến từ hoạt động sản xuất, chế biến trên địa bàn mà còn được đưa từ nhiều địa phương khác về thành phố.
Do đó, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM đề nghị, trong thời gian tới cần xác định rõ hơn cơ chế phối hợp liên ngành trong quản lý an toàn thực phẩm: Cơ quan nào chủ trì, cơ quan nào phối hợp, trách nhiệm cụ thể ở từng giai đoạn ra sao.
“Cần làm rõ cơ quan chủ trì ở từng khâu và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan để thống nhất quản lý từ sản xuất cho đến lưu thông, tiêu thụ”, ông Thanh nói.
Không chỉ phối hợp giữa các cơ quan, lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM cho rằng, cần xây dựng cơ chế phối hợp với doanh nghiệp và cộng đồng để hình thành các vùng sản xuất an toàn, có dữ liệu đầy đủ và có khả năng truy xuất khi xảy ra vấn đề.
Dữ liệu phải “đi cùng” với quản lý
Một trong những giải pháp được ông Hồ Trúc Thanh nhấn mạnh là đẩy mạnh chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu về an toàn thực phẩm. Theo đó, cần từng bước hình thành dữ liệu về số lượng đàn vật nuôi, khu vực chăn nuôi, cơ sở sản xuất, tình hình hoạt động của từng cơ sở và những thông tin liên quan đến quá trình sản xuất. Khi có cơ sở dữ liệu đầy đủ, các cơ quan quản lý nhà nước có thể chủ động hơn trong kiểm tra, giám sát và truy xuất nguồn gốc.
Đặc biệt, khi phát hiện một sản phẩm có vấn đề, cơ quan chức năng phải có khả năng xác định sản phẩm đó xuất phát từ đâu, được sản xuất ở đâu và liên quan đến những chủ thể nào. Từ đó, việc phối hợp kiểm tra, xử lý mới có thể được thực hiện nhanh chóng, chính xác.
Cùng với dữ liệu, ông Thanh đề cập đến việc phân loại các cơ sở, doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ và nguy cơ rủi ro. Doanh nghiệp làm tốt, tuân thủ tốt các quy định cần được ghi nhận, tạo điều kiện hoạt động thuận lợi. Ngược lại, những cơ sở có nguy cơ cao hoặc từng vi phạm cần được tăng cường kiểm tra, giám sát.
Cách tiếp cận này, theo ông Thanh, sẽ giúp cơ quan quản lý tập trung nguồn lực vào những nơi có nguy cơ cao, đồng thời tạo động lực để doanh nghiệp chủ động tuân thủ pháp luật.
Về lâu dài, ông cũng cho rằng, cần từng bước giảm hình thức chăn nuôi nhỏ lẻ, phân tán; khuyến khích phát triển các doanh nghiệp chăn nuôi quy mô lớn, chuyên nghiệp, áp dụng quy trình an toàn sinh học. “Muốn có sản phẩm an toàn thì phải tạo ra sự an toàn ngay từ khâu đầu tiên của chuỗi”, ông Hồ Trúc Thanh nhấn mạnh.
Trách nhiệm bắt đầu từ từng chủ thể trong chuỗi
Từ góc độ công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, ông Huỳnh Hữu Tốt, Trưởng phòng Phổ biến, giáo dục pháp luật, Sở Tư pháp TP.HCM cho rằng, phía sau mong muốn rất bình dị về một bữa ăn an toàn là câu chuyện về trách nhiệm, niềm tin và sự nghiêm minh của pháp luật.
Theo ông Tốt, những nguy cơ như thực phẩm không rõ nguồn gốc hay việc sử dụng các chất cấm như Salbutamol, Clenbuterol trong chăn nuôi cho thấy yêu cầu bảo đảm an toàn thực phẩm không thể chỉ đặt lên vai lực lượng kiểm tra, kiểm soát. Trách nhiệm phải bắt đầu từ từng chủ thể trong chuỗi.
Từ người chăn nuôi, cơ sở sản xuất, doanh nghiệp chế biến, đơn vị vận chuyển, đơn vị kinh doanh đến người tiêu dùng, mỗi chủ thể đều có quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm được pháp luật quy định. Khi các quy định được hiểu đúng và thực hiện đầy đủ, pháp luật không chỉ là công cụ xử lý vi phạm mà còn phát huy vai trò phòng ngừa, giúp hạn chế nguy cơ mất an toàn thực phẩm ngay từ đầu.
Với chức năng phổ biến, giáo dục pháp luật, ông Tốt cho rằng, tuyên truyền pháp luật không thể chỉ dừng ở việc đọc và phổ biến các điều khoản. Quan trọng hơn là giúp người dân, người sản xuất và doanh nghiệp hiểu rõ mình được làm gì, không được làm gì, phải chịu trách nhiệm như thế nào và hậu quả pháp lý ra sao nếu cố tình vi phạm.
“Đối với người sản xuất, cần hiểu rõ những hành vi nào pháp luật nghiêm cấm, những quy định nào phải tuân thủ trong quá trình chăn nuôi, sản xuất và sử dụng thuốc, chất, nguyên liệu. Đối với doanh nghiệp, trách nhiệm bảo đảm an toàn của sản phẩm không chỉ nằm ở một khâu mà phải được kiểm soát xuyên suốt quá trình sản xuất, kinh doanh”, ông Tốt phân tích.
Trong khi đó, người tiêu dùng cũng cần được trang bị kiến thức để lựa chọn thực phẩm, nhận diện những dấu hiệu bất thường, biết cách phản ánh và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.
Theo ông Tốt, tuyên truyền, phổ biến pháp luật phải đi trước một bước. Khi người dân và doanh nghiệp được tiếp cận thông tin đầy đủ, dễ hiểu và sát với thực tế hoạt động, họ sẽ có điều kiện chủ động phòng ngừa rủi ro, tự kiểm soát và điều chỉnh hành vi trước khi vi phạm xảy ra.
Một điểm đáng chú ý trong chia sẻ của ông Huỳnh Hữu Tốt là vai trò của báo chí. Theo ông, báo chí không chỉ phản ánh các vụ việc vi phạm để cảnh báo mà còn phải trở thành cầu nối đưa pháp luật đến gần hơn với đời sống; giải thích chính sách, phổ biến quy định mới, cảnh báo nguy cơ và lan tỏa những mô hình sản xuất, kinh doanh tuân thủ pháp luật.
Bên cạnh việc phản ánh các trường hợp vi phạm, cần tăng cường tuyên truyền những doanh nghiệp làm ăn chân chính, các mô hình sản xuất an toàn và những cách làm hiệu quả. Qua đó, doanh nghiệp tuân thủ pháp luật được ghi nhận, người tiêu dùng có thêm thông tin để lựa chọn và những hành vi vi phạm từng bước bị thị trường đào thải.
Chế tài phải đủ sức răn đe, trách nhiệm phải đến từng mắt xích
Từ góc độ thực thi pháp luật và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, ThS - Luật sư Lê Kiên Lương, Đoàn Luật sư TP.HCM, Giám đốc Công ty Luật Thiên Hương cho biết, một vấn đề quan trọng là phải xác định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong chuỗi cung ứng khi xảy ra vi phạm.
Theo luật sư, pháp luật hiện hành có ba nhóm chế tài cơ bản gồm hành chính, dân sự và hình sự. Trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, các quy định hiện hành đã đưa ra những mức xử phạt tương đối nghiêm khắc đối với các hành vi vi phạm.
Ở mức độ nghiêm trọng hơn, hành vi vi phạm quy định về an toàn thực phẩm có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 317 Bộ luật Hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
Tuy nhiên, luật sư Lương cho rằng, vấn đề không chỉ nằm ở việc chế tài có nghiêm khắc hay không mà còn ở hiệu quả thực thi trên thực tế. Đặc thù của thực phẩm là dễ tiêu hủy, khó bảo quản. Khi vụ việc được phát hiện, việc xác định khối lượng, giá trị hàng hóa, nguồn gốc và hậu quả của hành vi vi phạm có thể gặp nhiều khó khăn. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến nhiều vụ việc trên thực tế chỉ dừng ở xử phạt hành chính mà khó xử lý hình sự.
Luật sư Lê Kiên Lương đánh giá nguyên tắc quan trọng là phải xác định đúng hành vi, lỗi và vai trò của từng chủ thể. Người chăn nuôi, người sản xuất phải chịu trách nhiệm đối với quá trình sản xuất, trong đó có việc sử dụng thuốc, hóa chất, nguyên liệu và các chất trong chăn nuôi.
Cơ sở chế biến chịu trách nhiệm đối với quá trình chế biến, kiểm soát nguyên liệu đầu vào. Đơn vị vận chuyển chịu trách nhiệm về việc bảo quản hàng hóa trong quá trình lưu thông. Đơn vị kinh doanh, phân phối phải kiểm tra nguồn gốc, chất lượng và các điều kiện bảo đảm an toàn trước khi đưa sản phẩm đến người tiêu dùng.
Trong trường hợp nhiều người cùng tham gia thực hiện hành vi vi phạm, trách nhiệm của từng người phải được xem xét dựa trên vai trò, mức độ tham gia và lỗi của họ. Tuy nhiên, theo luật sư Lương, đây cũng là một trong những khó khăn lớn nhất trong thực tiễn: Xác định lỗi và ý thức chủ quan của từng người. Việc một chủ thể có biết hoặc buộc phải biết về nguồn gốc, chất lượng hay chất được sử dụng trong sản phẩm hay không cần phải được chứng minh bằng những căn cứ cụ thể.
Do đó, cùng với chế tài, việc xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, cơ sở dữ liệu và cơ chế kiểm soát xuyên suốt chuỗi thực phẩm sẽ giúp cơ quan chức năng có thêm căn cứ để xác định trách nhiệm khi xảy ra vi phạm.
Không chỉ cơ quan quản lý và doanh nghiệp, luật sư Lê Kiên Lương cho rằng, người tiêu dùng cũng cần chủ động bảo vệ quyền lợi của mình. Khi nghi ngờ hoặc phát hiện thực phẩm không bảo đảm an toàn, người dân nên lưu giữ sản phẩm, bao bì, nhãn hàng hóa, hóa đơn, chứng từ và những thông tin liên quan đến nguồn gốc sản phẩm nếu có thể.
Trường hợp việc sử dụng thực phẩm gây ảnh hưởng đến sức khỏe, cần lưu giữ hồ sơ khám, chữa bệnh, hóa đơn, chứng từ chi phí điều trị và các tài liệu liên quan. Đây là những căn cứ quan trọng để người tiêu dùng có thể yêu cầu tổ chức, cá nhân có trách nhiệm bồi thường thiệt hại nếu có đủ cơ sở xác định hành vi vi phạm gây ra thiệt hại. Trong trường hợp vụ việc được khởi tố hình sự, người bị thiệt hại có thể tham gia tố tụng với tư cách phù hợp theo quy định và đưa ra yêu cầu bồi thường đối với những thiệt hại thực tế.
Nhóm phóng viên VPĐD TP.HCM
