Ninh Bình có 4 chợ Viềng, nhưng nhắc tới chợ Viềng, ai cũng nghĩ đến chợ Viềng Nam Trực và chợ Viềng Vụ Bản - hai không gian vừa gần nhau, cùng gắn với những di sản tín ngưỡng đặc sắc, vừa gợi lên sắc thái phong phú của đời sống cư dân vùng Sơn Nam Hạ.
Chợ Viềng Nam Trực được tổ chức ngay trước chùa Đại Bi, trên khu đất bằng phẳng thuộc thị trấn Nam Giang cũ (nay là xã Nam Trực). Nhiều người quen gọi nơi này là “chợ đồ cổ”, bởi đặc trưng dễ nhận thấy nhất là bày bán rất nhiều loại đồ cổ, đồ cũ như mâm, lư hương, bát, đĩa… Mỗi món đồ đều mang dáng dấp của thời gian, của các làng nghề từng vang danh trấn Sơn Nam Hạ xưa. Đến gian hàng này, người bán, kẻ mua giống “bạn tâm giao” nhiều hơn. Họ cùng ngồi hàng giờ thủ thỉ kể cho nhau nghe về nguồn gốc, xuất xứ từng món hàng. Không khí ấy tạo nên nét riêng của chợ Viềng Nam Trực, trầm lắng chứ không ồn ào, náo nhiệt như một số khu chợ thường thấy.
Dọc theo lối đi là khu trưng bày sản phẩm thủ công truyền thống của các làng nghề quanh vùng: Cơ khí Vân Chàng - Đồng Côi; mây tre đan Vĩnh Hào - Vụ Bản; sơn mài Cát Đằng - Ý Yên; hàng hoa, cây cảnh đến từ Vị Khê. Những sản phẩm ấy vừa quen thuộc vừa sinh động, phản ánh sự bền bỉ của nghề thủ công giữa thời đại mới. Từ chiều mồng 7, xe chở cây cảnh khắp nơi bắt đầu kéo về, phủ kín cả khu chợ. Cây dáng cổ, cây mini, cây ăn quả… đủ loại, tạo nên sắc xanh trải dài từ đầu đến cuối chợ. Một điểm khiến nhiều người thích chợ Viềng Nam Trực là cách bố trí chợ theo từng khu rõ ràng. Khu đồ cổ, khu cây cảnh, khu đồ cơ khí, khu vui chơi… nằm cạnh nhau nhưng không lẫn vào nhau. Dù người đông tưởng như nghẹt thở, phiên chợ vẫn có trật tự riêng, như nếp sinh hoạt đã quen từ bao đời.
Ẩm thực chợ Viềng Nam Trực cũng là điểm nhấn khó quên. Thịt bò thui, khoai lang lim, lạc vỏ lụa, kẹo lạc Thượng Nông… được nhiều người chọn mua lấy lộc. Đặc biệt, phở bò Vân Cù, món ăn truyền thống trứ danh của Nam Định (cũ), luôn đông khách thưởng thức trong tiết Xuân se lạnh. Phiên chợ thêm rộn ràng bởi các trò chơi dân gian và loại hình nghệ thuật truyền thống như chọi gà, đánh đu, cờ người, đấu vật, múa rối cạn, rối nước, xin chữ, nặn tò he, múa sư tử, múa rồng… tạo nên một ngày hội Xuân đúng nghĩa của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ.
“Mồng 1 ăn Tết ở nhà/Mồng 2 chơi điếm, mồng 3 chơi đình/Mồng 4 chơi chợ Quả Linh/Mồng 5 chợ Trình, mồng 6 Non Côi/Qua ngày mồng 7 thì thôi/Bước sang mồng 8 đi chơi chợ Viềng”... là những câu ca “giới thiệu” về lễ hội chợ Viềng Vụ Bản chỉ họp từ chiều tối ngày mồng 7 đến rạng sáng mồng 8 tháng Giêng.
Tương truyền, chợ ra đời từ thời nghĩa quân Tây Sơn của vua Quang Trung trên đường trở về Thanh Hóa, từng dừng chân tại Phủ Dầy sau chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa. Người dân trong vùng mang thịt trâu, bò đến khao quân, nhờ sửa sang tư trang, rèn vũ khí, rồi cùng nhau tổ chức ăn mừng chiến thắng. Từ đó, đêm mồng 7, rạng sáng mồng 8 tháng Giêng hằng năm, phiên chợ được họp để tưởng nhớ tích xưa.
Nếu chợ Viềng Nam Trực gợi cảm giác cổ kính, thì chợ Viềng Vụ Bản lại giống một “cuộc trưng bày kinh tế - văn hóa” quy mô lớn. Bởi vậy, hàng hóa ở chợ Viềng Vụ Bản rất phong phú. Những dãy đồ đồng từ Tống Xá (xã Ý Yên) với lộc bình, bình hương, đỉnh lư trầm, nến thờ, tượng hạc… luôn thu hút người xem. Cạnh đó là các sản phẩm rèn thủ công của Bảo Ngũ, đồ mộc và sơn mài La Xuyên - Cát Đằng, hàng mây tre Ý Yên. Xa hơn là các dãy chạn, giường, bàn ghế do thợ Thanh Hóa mang sang. Tất cả tạo nên một “cuộc triển lãm” sống động của nghề truyền thống.
Sự tấp nập của chợ Viềng Vụ Bản một phần xuất phát từ vị trí gần quần thể Phủ Dầy - trung tâm thờ Mẫu Liễu Hạnh. Nhiều người đi chợ để cầu may, cũng để dâng hương, cầu lộc đầu năm. Dòng người từ Thanh Hóa, Hưng Yên, Hà Nội, Hải Phòng… đổ về suốt đêm. Tính theo số lượng, mỗi phiên có thể lên đến hàng chục vạn người.
Trong vô số mặt hàng tại chợ Viềng Vụ Bản, du khách thập phương đặc biệt ấn tượng món thịt bê thui. Theo mùi khói rơm, khách phương xa dừng chân trước những quầy hàng thịt bò tươi roi rói. Người mua chỉ vào phần thịt nào, người bán nhanh nhẹn cắt khéo phần thịt đó. Nhiều gia đình mua thịt bê thui như một món quà mang dư vị chợ Viềng vùng Sơn Nam Hạ.
Dưới góc nhìn của nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, chợ Viềng còn được xem là một dạng “chợ lễ” hiếm hoi còn giữ được tính nguyên bản trong đời sống đương đại. Ở đó, ranh giới giữa mua - bán và sinh hoạt tinh thần gần như được xóa nhòa. Người đi chợ có thể mua rất nhanh, thậm chí không mặc cả, bởi điều quan trọng hơn là “lấy may” đầu năm, là cảm giác đã tham dự một cuộc hẹn gặp chung của cộng đồng. Đặc biệt, không gian chợ nằm trong khu di tích Phủ Dầy khiến phiên chợ mang đậm màu sắc tâm linh. Người đi chợ không chỉ mua bán, mà còn kết hợp lễ Mẫu, vãng cảnh đền, phủ, chùa, miếu, hòa mình vào không khí vui Xuân đậm chất sinh hoạt tín ngưỡng cộng đồng.
Năm nay, Chợ Viềng Xuân - Phủ Dầy, Vụ Bản chính thức được nâng tầm thành Lễ hội, tập trung từ chiều tối mồng 7 đến sáng mồng 8 tháng Giêng, dự kiến đón khoảng 8 vạn lượt du khách. Việc nâng tầm tổ chức không chỉ nhằm duy trì nét đẹp vốn có của chợ xưa mà còn chủ động gìn giữ kế thừa và phát huy những giá trị truyền thống đặc sắc của Chợ Viềng Xuân cũng như sự linh thiêng của không gian tín ngưỡng Phủ Dầy.
Mỗi năm chỉ họp một lần, chợ Viềng trở thành điểm hẹn văn hóa đặc biệt của người dân vùng Sơn Nam Hạ và du khách thập phương. Giữa màn mưa xuân lất phất, các phiên chợ này hiện diện như một không gian sinh hoạt tinh thần đầu năm, nơi hoạt động mua bán cầu may tiếp nối bền bỉ những giá trị truyền thống; trở thành di sản văn hóa tinh thần quý báu của người dân Ninh Bình. Để mỗi khi Tết đến, Xuân về người người lại ngóng chờ đến ngày chợ mở với sự háo hức, hân hoan. Đi chợ với họ lúc này là tìm đến một điểm khởi đầu nhẹ nhõm, an yên, để bước vào năm mới với nhiều hy vọng tốt lành.
Hoa Xuân
