Cuộc đua mới của ngành xe điện
Trong nhiều năm, xe điện được xem là giải pháp trọng tâm để cắt giảm phát thải khí nhà kính từ giao thông vận tải. Theo nhiều nghiên cứu của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) và Ủy ban châu Âu, tổng phát thải vòng đời của xe điện hiện thấp hơn đáng kể so với xe sử dụng động cơ đốt trong, ngay cả tại những quốc gia còn phụ thuộc vào nhiệt điện than.
Tuy nhiên, khi doanh số xe điện tăng nhanh trên toàn cầu, áp lực môi trường đang dịch chuyển sang khâu sản xuất. Một mẫu xe điện hiện đại cần lượng lớn thép, nhôm và pin lithium-ion — những lĩnh vực tiêu thụ năng lượng rất lớn và phát sinh phát thải carbon đáng kể.
Pin xe điện đặc biệt là mắt xích nhạy cảm nhất. Việc khai thác cobalt, nickel và lithium nhiều năm qua liên tục gây tranh cãi liên quan đến môi trường, nguồn nước và điều kiện lao động tại các quốc gia khai khoáng. Congo — nơi cung cấp phần lớn cobalt toàn cầu — từng nhiều lần bị các tổ chức quốc tế cảnh báo về lao động trẻ em và điều kiện khai thác nguy hiểm.
Điều đó khiến tiêu chí “xe điện sạch” không còn dừng ở khả năng vận hành không phát thải, mà mở rộng sang toàn bộ chuỗi cung ứng phía sau chiếc xe.
Tesla dẫn đầu bảng xếp hạng chuỗi cung ứng sạch
Trong báo cáo mới nhất, tổ chức môi trường Lead the Charge đã đánh giá 18 nhà sản xuất ô tô toàn cầu dựa trên hơn 80 tiêu chí về môi trường và trách nhiệm xã hội.
Các tiêu chí tập trung vào:
Mức phát thải trong sản xuất thép, nhôm và pin
Tỷ lệ sử dụng năng lượng tái tạo trong chuỗi cung ứng
Chính sách giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch
Truy xuất nguồn gốc khoáng sản
Quyền lao động và bảo vệ cộng đồng bị ảnh hưởng bởi khai khoáng
Tesla đứng đầu bảng xếp hạng với 49% tổng điểm. Ford xếp thứ hai với 45%, tiếp theo là Volvo Cars với 44%. Mercedes-Benz và Volkswagen lần lượt đạt 41% và 39%.
Ở nhóm cuối bảng là một số nhà sản xuất châu Á lớn như BYD, Toyota, Honda, GAC Group và SAIC Motor.
Khoảng cách điểm số phản ánh khác biệt lớn giữa cam kết môi trường và mức độ triển khai thực tế. Một số hãng bị chấm 0% ở tiêu chí khử carbon trong chuỗi cung ứng thép - lĩnh vực đang tạo ra khoảng 7–9% lượng phát thải CO₂ toàn cầu theo Hiệp hội Thép Thế giới.
Vì sao Tesla được đánh giá cao?
Tesla được đánh giá cao nhờ khả năng kiểm soát sâu chuỗi cung ứng pin và nguyên liệu đầu vào.
Hãng đang đẩy mạnh:
Sử dụng năng lượng tái tạo tại Gigafactory
Tăng tỷ lệ tái chế pin lithium-ion
Giảm cobalt trong cấu trúc pin
Hợp tác trực tiếp với nhà cung ứng nguyên liệu thay vì phụ thuộc trung gian
Pin 4680 do Tesla phát triển cũng được xem là bước tiến quan trọng. Loại pin này có mật độ năng lượng cao hơn, giảm số lượng linh kiện và tối ưu quy trình sản xuất nhằm hạ phát thải trên mỗi kWh pin.
Ford và Volvo cũng được ghi nhận nhờ các chương trình sử dụng thép “xanh”, cam kết dùng điện tái tạo trong sản xuất và tăng khả năng tái chế vật liệu.
Volvo từng tuyên bố mục tiêu giảm 75% lượng CO₂ trên mỗi xe vào năm 2030 so với giai đoạn 2018. Hãng cũng hướng tới việc sử dụng tỷ lệ lớn vật liệu tái chế trong pin và nội thất xe.
Chuỗi cung ứng pin đang trở thành mặt trận chiến lược
Theo Benchmark Mineral Intelligence, pin hiện chiếm khoảng 30–40% tổng lượng phát thải trong quá trình sản xuất xe điện. Vì vậy, các hãng xe đang chuyển mạnh sang ba hướng chính:
Nhiều doanh nghiệp đang giảm phụ thuộc vào cobalt do chi phí cao và rủi ro nhân quyền. Pin LFP (Lithium Iron Phosphate) ngày càng phổ biến nhờ không cần cobalt và nickel. BYD và Tesla là hai hãng thúc đẩy mạnh dòng pin này ở phân khúc phổ thông.
Các hãng xe và công ty công nghệ pin đang đầu tư vào “khai khoáng đô thị” — tái chế pin cũ để thu hồi lithium, nickel và cobalt.
Redwood Materials của cựu đồng sáng lập Tesla JB Straubel cho biết có thể thu hồi trên 95% một số kim loại quan trọng từ pin đã qua sử dụng.
Dùng năng lượng tái tạo trong sản xuất
Nhiều Gigafactory mới tại châu Âu và Bắc Mỹ được thiết kế để vận hành bằng điện gió, điện mặt trời hoặc thủy điện nhằm giảm phát thải trong quá trình sản xuất cell pin.
Dù nhóm dẫn đầu đã cải thiện đáng kể, điểm trung bình của 18 hãng xe trong nghiên cứu chỉ đạt 24% đối với tiêu chí xây dựng chuỗi cung ứng không phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch.
Con số này cho thấy ngành xe điện mới ở giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi sang mô hình sản xuất thực sự bền vững. Một số hãng đã bắt đầu cải thiện. Toyota được ghi nhận tiến bộ trong thiết kế pin dễ tháo rời nhằm tăng khả năng tái chế. Renault, Mercedes-Benz, Volkswagen và Ford cũng cải thiện đáng kể ở chuỗi cung ứng pin.
Tuy vậy, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở tốc độ mở rộng sản xuất. Nhu cầu xe điện toàn cầu tăng quá nhanh đang tạo áp lực lớn lên nguồn cung khoáng sản, năng lượng sạch và hệ thống tái chế.
Lợi thế cạnh tranh của ngành xe điện có thể không chỉ đến từ công nghệ pin hay quãng đường di chuyển, mà còn nằm ở khả năng xây dựng chuỗi cung ứng phát thải thấp, minh bạch và có trách nhiệm xã hội.
L.T(t/h)
