Cạnh tranh nông sản đang dịch chuyển sang "cuộc đua xanh"
Thương mại nông sản thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh mới, khi yếu tố môi trường ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường. Nếu trước đây sản lượng, giá bán và năng suất được xem là những tiêu chí quyết định thì hiện nay, phát thải khí nhà kính, dấu chân carbon, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững đã trở thành những "giấy thông hành" đối với hàng hóa nông sản.
Đối với Việt Nam - quốc gia nằm trong nhóm những nước xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới với nhiều mặt hàng như lúa gạo, cà phê, hồ tiêu, rau quả hay thủy sản, sự thay đổi này vừa tạo ra áp lực, vừa mở ra cơ hội tái cơ cấu ngành theo hướng chất lượng và giá trị gia tăng cao hơn.
Nhiều thị trường lớn như Liên minh châu Âu (EU), Hoa Kỳ và Nhật Bản liên tục cập nhật các quy định liên quan đến môi trường, minh bạch phát thải và truy xuất nguồn gốc. Điều đó đồng nghĩa, doanh nghiệp muốn duy trì đơn hàng và mở rộng thị phần phải chứng minh được quy trình sản xuất thân thiện với môi trường thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá.
Không chỉ là yêu cầu từ bên ngoài, chuyển đổi sang sản xuất phát thải thấp cũng góp phần hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng "0" của Việt Nam vào năm 2050, đồng thời tạo nền tảng để ngành nông nghiệp phát triển theo hướng hiện đại và bền vững.
Đầu tư xanh để nâng giá trị nông sản
Theo đánh giá của các chuyên gia, nông nghiệp là một trong những lĩnh vực có lượng phát thải khí nhà kính lớn, đặc biệt từ hoạt động canh tác lúa nước, sử dụng phân bón hóa học và xử lý phụ phẩm sau thu hoạch. Tuy nhiên, đây cũng là ngành có nhiều tiềm năng giảm phát thải với chi phí hợp lý thông qua đổi mới quy trình sản xuất.
Nhiều mô hình đã chứng minh hiệu quả trong thực tế như tưới ngập - khô xen kẽ (AWD) đối với lúa, quản lý dinh dưỡng tổng hợp, sử dụng phân bón hữu cơ, tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp hay áp dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất. Các giải pháp này không chỉ giúp giảm phát thải khí nhà kính mà còn tiết kiệm nước tưới, giảm lượng vật tư đầu vào, cải thiện chất lượng đất và nâng cao chất lượng nông sản.
Đáng chú ý, việc giảm phát thải còn mở ra cơ hội hình thành các chuỗi sản xuất đáp ứng tiêu chuẩn xanh của thị trường quốc tế. Khi sản phẩm đạt các chứng nhận về môi trường, doanh nghiệp có điều kiện nâng giá trị thương hiệu, gia tăng khả năng xuất khẩu và tiếp cận những phân khúc có giá bán cao hơn.
Bên cạnh đó, xu hướng phát triển thị trường tín chỉ carbon cũng tạo thêm nguồn thu mới cho doanh nghiệp và người sản xuất khi các hoạt động giảm phát thải được đo lường và xác nhận theo quy định.
Hoàn thiện hệ sinh thái để chuyển đổi xanh
Nhằm thúc đẩy quá trình chuyển đổi, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Đề án "Sản xuất giảm phát thải lĩnh vực trồng trọt giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050". Đến nay, 22 tỉnh, thành phố đã xây dựng kế hoạch triển khai, từng bước hình thành các vùng sản xuất phát thải thấp phù hợp với điều kiện của từng địa phương.
Theo mục tiêu của Đề án, đến năm 2035, lĩnh vực trồng trọt phấn đấu giảm tối thiểu 15% lượng phát thải khí nhà kính so với năm 2020; xây dựng nhãn hiệu "Phát thải thấp" cho các ngành hàng chủ lực; đồng thời hoàn thiện cơ sở dữ liệu phát thải và triển khai các mô hình đủ điều kiện tham gia thị trường tín chỉ carbon.
Trong năm 2026, ngành trồng trọt tập trung xây dựng hệ thống đo lường, báo cáo và thẩm định phát thải (MRV) đối với các cây trồng chủ lực như lúa, ngô, cà phê và sầu riêng. Cùng với đó là mở rộng các mô hình xử lý rơm rạ bằng chế phẩm sinh học, phát triển biochar, sản xuất cà phê tuần hoàn, sử dụng phân hữu cơ, tiết kiệm nước tưới và quản lý hiệu quả phụ phẩm cây trồng.
Tuy nhiên, để quá trình chuyển đổi diễn ra đồng bộ, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách hỗ trợ, xây dựng bộ tiêu chí thống nhất về canh tác giảm phát thải, phát triển hệ thống dữ liệu quốc gia và thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, hợp tác xã và người nông dân trong chuyển giao công nghệ, đào tạo và tổ chức sản xuất.
Trong bối cảnh xu hướng tiêu dùng xanh ngày càng phổ biến, giảm phát thải không chỉ là giải pháp bảo vệ môi trường mà còn là chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông sản Việt Nam. Khi sản xuất xanh trở thành lợi thế của chuỗi giá trị, nông sản Việt sẽ có nhiều cơ hội mở rộng thị trường, gia tăng giá trị xuất khẩu và khẳng định vị thế trên bản đồ nông nghiệp thế giới.
Minh Thành (t/h)
