Những chuyến xe không còn cá biệt
Ngày 2/10/2026, Công an xã Hòa Trí phát hiện 2 trường hợp vận chuyển cát, nhưng tại thời điểm kiểm tra không xuất trình được hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc. Với riêng 2 trường hợp này, các nguồn công khai hiện chưa cho biết điểm lấy cát, người bán, chủ hàng hay nơi dự kiến giao vật liệu.
Nếu chỉ dừng ở việc ghi nhận 2 phương tiện, đây có thể được nhìn như những vụ việc hành chính riêng lẻ. Tuy nhiên, dữ liệu do Công an xã Hòa Trí công bố cho thấy việc khai thác, vận chuyển khoáng sản vi phạm trên địa bàn đã lặp lại trong nhiều tháng.
Trong Quý III/2026, tính từ ngày 15/6 đến 15/9, Công an xã Hòa Trí đã phát hiện và xử phạt hành chính 15 trường hợp có hành vi vận chuyển tài nguyên, khoáng sản trái phép; phát hiện, xử phạt 3 trường hợp khai thác khoáng sản trái phép. Cơ quan chức năng tịch thu 20m³ cát, 12m³ đất san lấp, 12m³ đá, sỏi cùng 2 máy múc và 2 xuồng kim loại.
Trước đó, ngày 15/6, lực lượng chức năng tại Hòa Trí kiểm tra một xe tải chở cát ở thôn Tân Lâm. Tại thời điểm kiểm tra, người điều khiển không xuất trình được giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Ngày 23/6, tại khu vực bờ sông dưới chân cầu vượt cao tốc thuộc thôn Tân Phong, Công an xã tiếp tục phát hiện 2 người đang xúc cát lên xe tải; tang vật tạm giữ gồm: Xe tải chứa khoảng 1m³ cát thô và 2 xuồng kim loại.
Chuỗi vụ việc cho thấy câu hỏi cần đặt ra đã vượt ra ngoài từng chuyến xe: Nguồn cát phát sinh ở đâu, ai tổ chức bán, ai vận chuyển và nơi nào tiếp nhận vật liệu?
Nơi chưa có mỏ cát được cấp phép
Một dữ kiện đáng chú ý được công bố tháng 6/2026 là xã Hòa Trí có địa bàn rộng, nhiều đồi núi, sông suối; nhu cầu đất san lấp, cát xây dựng trên địa bàn và khu vực lân cận tăng cao, trong khi tại thời điểm đó chưa có mỏ đất, cát nào được cấp phép khai thác trên địa bàn xã.
Điều này không có nghĩa mọi chuyến cát lưu thông tại Hòa Trí đều bất hợp pháp. Trên phạm vi toàn tỉnh, nguồn cát hợp pháp vẫn tồn tại. Tháng 7/2026, Báo Khánh Hòa cho biết toàn tỉnh có 13 mỏ cát xây dựng được cấp phép khai thác và 33 khu vực cát xây dựng đã được quy hoạch.
Chính vì vậy, vấn đề quản lý không nằm ở việc mặc định cát xuất hiện tại Hòa Trí là cát khai thác trái phép, mà ở khả năng truy xuất được nguồn hàng. Khi một phương tiện không xuất trình được hóa đơn, chứng từ tại thời điểm kiểm tra, việc xác minh cần tiếp tục làm rõ vật liệu được lấy từ đâu, giao dịch với ai và sau đó có bổ sung được hồ sơ hợp pháp hay không.
Nếu có hóa đơn, chứng từ được xuất trình bổ sung, các thông tin trên chứng từ cũng cần được đối chiếu với nguồn cung được phép khai thác: Tên đơn vị bán, địa điểm mỏ, loại khoáng sản, khối lượng và thời điểm giao dịch. Đây là mắt xích giúp phân biệt nguồn hàng hợp pháp với vật liệu không chứng minh được xuất xứ.
Cần lần đến cả nơi bán và nơi mua
Một chuyến xe cát luôn có hai đầu: Nơi phát sinh nguồn hàng và nơi tiêu thụ. Việc kiểm tra phương tiện trên đường mới chạm vào phần giữa của chuỗi.
Ở đầu nguồn, cần xác định điểm lấy cát, người giao cát, chủ hàng và mối quan hệ giữa người bán với chủ phương tiện. Ở đầu ra, cần làm rõ xe dự kiến giao cho hộ dân, bãi vật liệu, cơ sở kinh doanh hay công trình xây dựng nào; người mua có yêu cầu hóa đơn, chứng từ và kiểm tra nguồn gốc vật liệu hay không.
Thực tế, lãnh đạo địa phương từng cảnh báo có trường hợp người dân mua đất san lấp từ các xe tải lưu động nhưng không tìm hiểu nguồn gốc hợp pháp của vật liệu. Chi tiết này cho thấy kiểm soát thị trường khoáng sản không thể chỉ đặt trách nhiệm ở người lái xe, mà còn cần hướng đến cả người bán và người mua.
Với 2 xe cát vừa bị phát hiện đầu tháng 10, những dữ liệu quan trọng nhất hiện vẫn còn thiếu trên nguồn công khai: Biển kiểm soát đầy đủ, chủ phương tiện, khối lượng cát, điểm lấy, người giao và nơi dự kiến giao hàng. Đây là những thông tin cần được cơ quan chức năng tiếp tục làm rõ để nối được hành trình của số cát từ đầu nguồn đến đầu ra.
Nếu chuỗi này được xác định đầy đủ, việc quản lý mới có thể chuyển từ xử lý từng phương tiện sang kiểm soát nguồn gốc vật liệu lưu thông trên thị trường. Khi đó, câu hỏi “cát từ đâu đến” phải được nối tiếp bằng câu hỏi “cát đi về đâu”, và cả hai đầu đều phải có căn cứ kiểm chứng.
Đình Lương
