Khi hàng đã ở quầy
Ngày 24/1/2026, Đội Quản lý thị trường số 7 kiểm tra đột xuất hai hộ kinh doanh tại xã Hiếu Giang, tỉnh Quảng Trị.
Theo thông tin do cơ quan Quản lý thị trường công bố, tại hộ kinh doanh T.L.T. ở thôn Bích Giang, lực lượng chức năng phát hiện 600 bao thuốc lá điếu ZEST MARULA và 80 bao CHAPMAN No.4 COFFEE. Tại hộ kinh doanh N.S.H. ở thôn Nam Hiếu, lực lượng chức năng phát hiện 120 bao ESSE CHANGE.
Tổng cộng 800 bao thuốc lá điếu nhập lậu bị tạm giữ. Số hàng được cất giấu xen kẽ với hàng hóa hợp pháp và bày bán kín đáo tại các cửa hàng.
Ở đây, thuốc lá nhập lậu không còn nằm trên một phương tiện đang di chuyển. Hàng đã tới cơ sở kinh doanh, nơi trực tiếp tiếp xúc với người mua.
Điều đó cũng đặt người tiêu dùng trước một vấn đề thực tế: Làm thế nào thận trọng với thuốc lá ngoại có dấu hiệu bất thường?
Trước hết cần phân biệt: Thuốc lá ngoại không đồng nghĩa với thuốc lá nhập lậu. Nguồn gốc nước ngoài, bao bì sử dụng ngoại ngữ hay một nhãn hiệu ít gặp không phải là căn cứ riêng lẻ để kết luận một sản phẩm là hàng lậu.
Người mua nên chú ý tem, nhãn, cảnh báo sức khỏe, thông tin về tổ chức, cá nhân chịu trách nhiệm đối với hàng hóa và nguồn gốc sản phẩm; thận trọng khi những thông tin cần thiết không rõ ràng hoặc người bán không giải thích được nguồn hàng. Đây là những dấu hiệu giúp người tiêu dùng nhận diện rủi ro, không phải căn cứ riêng lẻ để tự kết luận một sản phẩm là thuốc lá nhập lậu.
Nhưng khả năng tự bảo vệ của người tiêu dùng chỉ là lớp cuối cùng. Khi thuốc lá nhập lậu đã được cơ quan chức năng xác định tại một điểm bán, câu hỏi quản lý phải đi xa hơn: Số hàng ấy được lấy từ đâu và ai đã cung cấp?
Từ điểm bán, truy ngược nguồn cung
Điểm bán là mắt xích có thể nhìn thấy. Phía sau 800 bao thuốc lá tại hai cơ sở ở Hiếu Giang còn những câu hỏi khác: Hàng được mua từ ai? Ai giao? Nguồn cung trực tiếp ở đâu? Có những đầu mối trung gian nào?
Không thể trả lời những câu hỏi đó bằng suy đoán từ tang vật.
Thông tin công khai về vụ kiểm tra cho biết địa điểm, chủng loại, số lượng thuốc lá bị phát hiện và quá trình xử lý theo quy định. Tuy nhiên, những nguồn công khai mà chúng tôi tiếp cận chưa cung cấp đủ thông tin để xác định nguồn cung của 800 bao thuốc lá đã được làm rõ đến đâu.
Điều đó không đồng nghĩa cơ quan chức năng không tiến hành xác minh thêm. Nó chỉ có nghĩa rằng với tài liệu đã được công bố, chưa đủ căn cứ để đưa ra kết luận về đầu mối cung cấp phía sau hai điểm bán.
Ranh giới này rất quan trọng: Những gì hồ sơ công khai chưa cho biết không thể được lấp đầy bằng giả định.
Thực tế cho thấy, khi chứng cứ cho phép, việc phát hiện hàng tại một mắt xích có thể mở ra quá trình xác minh rộng hơn.
Ngày 8/8/2026 tại Quảng Ngãi, lực lượng Công an kiểm tra một ô tô đang dừng tại cửa hàng tạp hóa để giao thuốc lá, phát hiện 2.160 bao thuốc lá điếu do nước ngoài sản xuất không có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc, xuất xứ. Tiếp tục đấu tranh, mở rộng, lực lượng chức năng khám xét kho chứa hàng và hai ô tô tải khác, thu giữ thêm 48.330 bao thuốc lá điếu nhập lậu. Tổng số tang vật thu giữ là 50.490 bao.
Đây là một vụ việc độc lập, không phải căn cứ để suy diễn rằng các vụ tại Quảng Trị có cùng phương thức, quy mô hay mối liên hệ nào.
Nhưng trường hợp này cho thấy một vấn đề về phương pháp: Khi tài liệu, chứng cứ cho phép, một mắt xích bị phát hiện có thể trở thành đầu mối để lần tiếp chuỗi cung ứng.
Vì vậy, câu hỏi đặt ra sau khi thuốc lá nhập lậu được phát hiện tại điểm bán không phải mọi vụ việc có dẫn tới một đường dây lớn hay không. Điều đáng quan tâm là những thông tin thu được tại điểm bán có giúp xác định người giao hàng, đầu mối cung cấp và những mắt xích phía trước hay không.
Ai kiểm soát từng mắt xích?
Một lô thuốc lá từ nơi xuất phát tới điểm bán có thể đi qua nhiều địa bàn, nhiều khâu và thuộc phạm vi kiểm soát của những lực lượng khác nhau.
Chỉ thị 25/CT-TTg ngày 9/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá trong tình hình mới đặt ra yêu cầu tăng cường công tác kiểm tra, kiểm soát và phối hợp giữa các lực lượng, địa phương.
Theo chức năng, nhiệm vụ và địa bàn quản lý, các lực lượng chức năng cùng chính quyền địa phương tham gia kiểm soát những khâu khác nhau; đồng thời yêu cầu phối hợp đặt ra vấn đề kết nối thông tin giữa các mắt xích.
Nhưng phân công theo chức năng mới là một nửa vấn đề. Nửa còn lại là thông tin phát hiện ở một khâu có được nối sang khâu khác hay không.
Một lô thuốc lá bị phát hiện trong nội địa không tự chứng minh nó đã đi qua cửa khẩu nào hoặc đoạn biên giới nào. Ngược lại, việc phát hiện thuốc lá nhập lậu tại một cửa hàng cũng chưa cho biết bằng con đường nào hàng đã tới đó.
Từ một phương tiện có thể xác minh người giao, người nhận và điểm đến. Từ điểm bán có thể lần ngược người cung cấp, phương thức giao hàng và nguồn hàng nếu tài liệu, chứng cứ thu thập được cho phép. Khi thông tin giữa các mắt xích được kết nối, việc xử lý mới có khả năng đi xa hơn số hàng bị phát hiện tại một thời điểm.
Người tiêu dùng có thể thận trọng và từ chối mua sản phẩm không rõ nguồn gốc, nhưng không thể gánh trách nhiệm truy tìm cả đường đi của hàng hóa. Đó là công việc của hệ thống quản lý và thực thi pháp luật theo chức năng, thẩm quyền.
Bởi vậy, sau mỗi vụ phát hiện thuốc lá nhập lậu, bên cạnh số lượng tang vật và kết quả xử lý, còn một câu hỏi cần được tiếp tục đặt ra: Đã truy được đến đâu?
Hoàng Hữu Quyết - Đình Lương
