Đây là con số cao nhất trong số các thị trường nhập khẩu lớn của Việt Nam và được dự báo còn tiếp tục gia tăng trong thời gian tới khi căng thẳng thương mại toàn cầu và xu hướng bảo hộ sản xuất nội địa tại Hoa Kỳ ngày càng mạnh lên.
Doanh nghiệp Việt ngày càng chịu áp lực điều tra đa tầng
Theo đánh giá của Cục Phòng vệ Thương mại, Hoa Kỳ hiện là quốc gia sử dụng các biện pháp phòng vệ thương mại nhiều nhất thế giới nhằm bảo vệ ngành sản xuất trong nước trước áp lực cạnh tranh từ hàng nhập khẩu.
Trong số 77 vụ điều tra với hàng hóa Việt Nam, có 35 vụ chống bán phá giá, 16 vụ chống trợ cấp, 23 vụ điều tra chống lẩn tránh thuế và 3 vụ việc tự vệ. Điều đáng chú ý là phạm vi điều tra không còn giới hạn ở các mặt hàng nông - thủy sản truyền thống như tôm, cá tra hay mật ong mà đã lan sang nhiều ngành công nghiệp chế biến, chế tạo có giá trị gia tăng cao.
Các sản phẩm như thép, nhôm, pin năng lượng mặt trời, lốp xe, gỗ và nhiều mặt hàng công nghiệp khác hiện đang trở thành đối tượng bị Hoa Kỳ giám sát chặt chẽ. Thậm chí, ngay cả những mặt hàng có quy mô xuất khẩu không quá lớn như túi giấy hay đĩa giấy cũng đã bị đưa vào diện điều tra.
Một xu hướng nổi bật thời gian gần đây là sự gia tăng nhanh của các vụ điều tra chống lẩn tránh thuế phòng vệ thương mại. Theo báo cáo, kể từ sau khi Hoa Kỳ sửa đổi quy định liên quan đến điều tra chống lẩn tránh vào năm 2021, số lượng vụ việc nhằm vào Việt Nam đã tăng mạnh.
Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc nhiều sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam sử dụng nguyên liệu nhập khẩu từ Trung Quốc - quốc gia đang chịu nhiều mức thuế cao từ Hoa Kỳ. Điều này khiến doanh nghiệp Việt dễ rơi vào diện bị điều tra “vạ lây” trong các vụ việc liên quan đến chuỗi cung ứng khu vực.
Bên cạnh đó, Hoa Kỳ cũng thường áp dụng hình thức điều tra “kép” hoặc điều tra “chùm”, tức cùng lúc điều tra nhiều biện pháp phòng vệ đối với một sản phẩm hoặc mở rộng điều tra sang nhiều quốc gia có cơ cấu xuất khẩu tương tự nhau.
Theo các chuyên gia, việc Việt Nam chưa được Hoa Kỳ công nhận là nền kinh tế thị trường khiến doanh nghiệp trong nước gặp nhiều bất lợi khi bị điều tra. Trong nhiều vụ việc, phía Hoa Kỳ sử dụng dữ liệu từ một nước thay thế để tính toán giá trị thông thường hoặc biên độ trợ cấp, khiến mức thuế áp dụng có thể bị đẩy lên cao hơn thực tế.
Ngoài ra, các quy trình điều tra hiện cũng ngày càng kéo dài và phức tạp hơn, đặc biệt với các vụ chống lẩn tránh thuế. Doanh nghiệp không chỉ phải cung cấp khối lượng lớn hồ sơ, dữ liệu tài chính mà còn phải đáp ứng những yêu cầu nghiêm ngặt về truy xuất nguồn gốc nguyên liệu, quy trình sản xuất và chuỗi cung ứng.
Cần sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp
Theo Cục Phòng vệ Thương mại, Việt Nam thời gian qua đã từng bước hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến phòng vệ thương mại, đồng thời xây dựng hệ thống cảnh báo sớm để hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện nguy cơ bị kiện.
Một số ngành hàng lớn như tôm hay cá tra đã có nhiều kinh nghiệm trong việc tham gia các kỳ rà soát của Hoa Kỳ, thậm chí đạt được mức thuế chống bán phá giá bằng 0 nhờ duy trì hệ thống kế toán minh bạch và khả năng hợp tác tốt với cơ quan điều tra.
Tuy nhiên, báo cáo cũng chỉ ra rằng năng lực ứng phó của phần lớn doanh nghiệp Việt vẫn còn hạn chế, đặc biệt là nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ. Chi phí thuê luật sư quốc tế, tư vấn kỹ thuật và theo đuổi các vụ kiện tại Hoa Kỳ thường rất lớn, vượt quá khả năng tài chính của nhiều doanh nghiệp.
Một khó khăn khác là Việt Nam vẫn thiếu đội ngũ chuyên gia và luật sư có khả năng trực tiếp tham gia tranh tụng bằng tiếng Anh cũng như hiểu sâu các phương pháp tính toán phức tạp của Bộ Thương mại Hoa Kỳ (DOC).
Trước thực tế này, báo cáo khuyến nghị cơ quan quản lý cần tiếp tục thúc đẩy đàm phán để Hoa Kỳ sớm công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường, qua đó giảm bất lợi cho doanh nghiệp trong các vụ điều tra.
Song song với đó, cần rà soát và minh bạch hóa các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp ở cả trung ương và địa phương nhằm tránh nguy cơ bị phía Hoa Kỳ xem là trợ cấp không phù hợp.
Các chuyên gia cũng đề xuất nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm bằng cách tích hợp dữ liệu hải quan quốc tế và thông tin từ các hãng nghiên cứu kinh tế lớn để dự báo tốt hơn xu hướng điều tra mới.
Đáng chú ý, báo cáo nhấn mạnh việc ứng phó với các vụ kiện phòng vệ thương mại không còn là câu chuyện riêng của từng doanh nghiệp mà đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp.
Trong đó, Nhà nước giữ vai trò hoàn thiện hành lang pháp lý và thúc đẩy đàm phán ngoại giao; hiệp hội ngành hàng đóng vai trò kết nối, hỗ trợ thông tin và điều phối ứng phó; còn doanh nghiệp phải chủ động minh bạch hóa hoạt động sản xuất, quản trị tài chính và nâng cao năng lực tuân thủ quốc tế.
Theo các chuyên gia, trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng nhiều biến động, việc nâng cao năng lực phòng vệ thương mại sẽ trở thành yêu cầu sống còn để hàng hóa Việt duy trì chỗ đứng tại thị trường Hoa Kỳ trong thời gian tới.
Nam Sơn
