Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, quá trình thực thi Luật Cạnh tranh năm 2018 đã đạt được nhiều kết quả tích cực, song cũng bộc lộ không ít hạn chế khi đối mặt với thực tiễn mới. Đặc biệt, các quy định hiện hành chưa theo kịp sự phát triển của nền kinh tế số, dẫn đến khó khăn trong việc nhận diện và xử lý các hành vi cạnh tranh không lành mạnh.
Một trong những vấn đề nổi bật là sự gia tăng sức mạnh thị trường của các nền tảng số đa diện. Thông qua thuật toán, dữ liệu và các điều kiện giao dịch, các nền tảng này có thể tác động đáng kể đến hoạt động của doanh nghiệp và người tiêu dùng. Tuy nhiên, nhiều hành vi đặc thù như ưu tiên hiển thị sản phẩm nội bộ, phân biệt đối xử giữa các nhà cung cấp hay lạm dụng dữ liệu vẫn chưa được quy định rõ ràng trong luật hiện hành.
Để khắc phục khoảng trống pháp lý này, dự thảo luật đề xuất bổ sung các quy định cụ thể về hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường đối với nền tảng số. Theo đó, các nền tảng có vị trí chi phối sẽ bị cấm ưu tiên sản phẩm, dịch vụ của mình hoặc của doanh nghiệp liên kết thông qua thuật toán, thứ hạng hiển thị hay điều kiện kỹ thuật.
Ngoài ra, dự thảo cũng đề cập đến việc cấm áp đặt các điều kiện giao dịch bất hợp lý như giá bán, phương thức thanh toán hoặc các yêu cầu mang tính ràng buộc. Đáng chú ý, hành vi “ép” người dùng phải sử dụng thêm dịch vụ đi kèm để được tiếp cận nền tảng cũng nằm trong danh mục bị kiểm soát.
Một điểm mới quan trọng khác là quy định nhằm ngăn chặn việc hạn chế quyền tiếp cận nền tảng cạnh tranh hoặc gây khó khăn cho người dùng trong việc gỡ bỏ các ứng dụng cài đặt sẵn. Đồng thời, nền tảng số không được từ chối hoặc áp đặt chi phí bất hợp lý đối với quyền truy cập và khai thác dữ liệu phát sinh từ hoạt động kinh doanh hợp pháp của người dùng.
Theo các chuyên gia, việc bổ sung các quy định này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh sức mạnh thị trường không còn chỉ được đo bằng thị phần, mà còn phụ thuộc vào khả năng kiểm soát dữ liệu và hành vi người dùng. Nếu không được kiểm soát kịp thời, các nền tảng lớn có thể tạo ra “độc quyền mềm”, làm méo mó cạnh tranh và hạn chế cơ hội phát triển của doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Ở góc độ tích cực, các quy định mới được kỳ vọng sẽ tạo ra môi trường cạnh tranh công bằng hơn. Khi nền tảng không còn được phép tự ưu tiên sản phẩm, các doanh nghiệp sẽ có cơ hội cạnh tranh dựa trên chất lượng và giá trị thực. Điều này cũng giúp thị trường vận hành theo cơ chế cung – cầu minh bạch, thay vì bị chi phối bởi các yếu tố kỹ thuật.
Đối với người tiêu dùng, việc siết chặt quản lý nền tảng số sẽ giúp mở rộng lựa chọn và giảm nguy cơ bị “định hướng” thông tin. Cạnh tranh lành mạnh hơn cũng đồng nghĩa với việc nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ và phúc lợi xã hội.
Tuy nhiên, một số ý kiến cho rằng, việc mở rộng danh mục hành vi bị cấm cần đi kèm với hướng dẫn cụ thể để tránh gây khó khăn trong quá trình thực thi. Việc xác định thế nào là vị trí thống lĩnh trong môi trường số, hay tiêu chí đánh giá tác động cạnh tranh, cần được làm rõ để đảm bảo tính minh bạch và khả thi.
Đại diện Shopee cũng đánh giá cao nỗ lực hoàn thiện chính sách, song kiến nghị cần làm rõ yếu tố “cố ý” trong xử lý vi phạm nhằm đảm bảo công bằng cho doanh nghiệp. Trong thực tế, có những trường hợp vi phạm có thể xảy ra ngoài ý muốn, do đó việc phân định trách nhiệm cần được quy định chặt chẽ.
Nhìn chung, việc sửa đổi Luật Cạnh tranh lần này được xem là bước đi quan trọng nhằm thích ứng với sự phát triển của kinh tế số. Nếu được hoàn thiện đồng bộ và triển khai hiệu quả, khung pháp lý mới sẽ góp phần tạo lập môi trường cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo vệ quyền lợi của cả doanh nghiệp lẫn người tiêu dùng trong kỷ nguyên số.
Nam Sơn (t/h)
