Phan Thiết hiện là một trong sáu vùng sản xuất nước mắm nổi tiếng của cả nước. Trải qua hơn 300 năm hình thành và phát triển, bất chấp nhiều biến động của lịch sử và thị trường, nước mắm Phan Thiết vẫn bền bỉ khẳng định vị thế như một biểu tượng văn hóa – ẩm thực đặc trưng của Việt Nam.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, qua quá trình rà soát các nội dung liên quan đến lịch sử hình thành, quy trình chế biến, giá trị văn hóa – xã hội của nghề nước mắm truyền thống Phan Thiết, đồng thời đối chiếu với tư liệu kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể, nghề này đáp ứng đầy đủ các tiêu chí và điều kiện để triển khai lập hồ sơ theo quy định.
Trên cơ sở đó, Sở kiến nghị UBND tỉnh giao đơn vị chủ trì phối hợp với các cơ quan, tổ chức liên quan thực hiện đầy đủ các bước, quy trình nhằm hoàn thiện hồ sơ khoa học “Nghề nước mắm truyền thống Phan Thiết”, làm cơ sở tham mưu UBND tỉnh trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét trong năm 2026.
Từ những làng chài ven biển đến thương hiệu được người tiêu dùng trong và ngoài nước yêu thích, hành trình của “giọt mắm rin” Phan Thiết không chỉ là câu chuyện về một nghề truyền thống, mà còn là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của di sản văn hóa dân tộc. Hương vị thơm ngon, đậm đà đặc trưng của nước mắm Phan Thiết đã trở thành dấu ấn khó quên đối với nhiều thực khách quốc tế.
Hiện nay, trên địa bàn thành phố Phan Thiết (cũ) có hơn 200 cơ sở sản xuất, kinh doanh nước mắm, mỗi năm cung ứng ra thị trường hàng chục triệu lít sản phẩm. Dù đều tuân thủ quy trình chế biến truyền thống, song mỗi cơ sở lại sở hữu những bí quyết riêng, tạo nên sự đa dạng và bản sắc cho từng thương hiệu.
Quy trình sản xuất nước mắm truyền thống Phan Thiết là kết tinh của sự kiên nhẫn và kinh nghiệm lâu đời của ngư dân vùng biển. Từ tháng 4 đến tháng 8 âm lịch, khi cá cơm vào mùa rộ, đặc biệt là cá cơm than và cá cơm sọc tiêu, các cơ sở sẽ thu mua làm nguyên liệu ủ chượp. Cá được chọn lọc kỹ lưỡng, trộn với muối theo tỷ lệ truyền thống 3 cá – 1 muối, sau đó ủ trong lu khạp hoặc thùng gỗ và phơi nắng tự nhiên từ 12 đến 18 tháng.
Hiệp hội Nước mắm Phan Thiết hiện có 48 hội viên, gồm 5 công ty cổ phần, 29 công ty trách nhiệm hữu hạn, 1 doanh nghiệp tư nhân và 13 cơ sở sản xuất truyền thống, đóng vai trò quan trọng trong việc gìn giữ và phát triển nghề.
Không chỉ là một loại gia vị quen thuộc, nước mắm Phan Thiết còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và hội nhập. Với sự đồng hành của chính quyền, ngư dân và cộng đồng doanh nghiệp, nghề nước mắm Phan Thiết đang từng bước giữ vững thương hiệu, hướng đến mở rộng xuất khẩu sang các thị trường khó tính như châu Âu, Mỹ, góp phần khẳng định vị thế ẩm thực Việt Nam trên bản đồ thế giới.
Nhờ nghề làm nước mắm phát triển, đời sống của ngư dân địa phương những năm gần đây từng bước được cải thiện. Dù nguyên liệu chỉ gồm cá và muối, không cần máy móc phức tạp, nhưng để tạo ra những giọt nước mắm thơm ngon, đậm đà, người làm nghề phải tích lũy kinh nghiệm lâu năm cùng những bí quyết truyền đời.
Hoàng Phương
