Nhu cầu tăng nhanh nhưng nguồn cung chưa theo kịp
Trên phạm vi toàn cầu, xu hướng phát triển kinh tế xanh đang mở ra một làn sóng việc làm mới với quy mô lớn. Các lĩnh vực như năng lượng tái tạo, xây dựng xanh, nông nghiệp bền vững hay logistics ít phát thải đều đang “khát” nhân lực có kỹ năng chuyên sâu. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là những công việc này không chỉ yêu cầu kiến thức chuyên môn truyền thống, mà còn đòi hỏi năng lực liên ngành như phân tích dữ liệu, quản trị môi trường, kiểm kê phát thải và tuân thủ các tiêu chuẩn ESG.
Một thực tế đáng quan ngại là tốc độ thay đổi kỹ năng đang diễn ra nhanh hơn khả năng thích ứng của thị trường lao động. Không chỉ xuất hiện ở các ngành mới, yêu cầu “xanh hóa” còn lan rộng sang cả những lĩnh vực truyền thống. Trong sản xuất, người lao động phải biết tối ưu hóa năng lượng và kiểm soát phát thải. Trong logistics, việc tối ưu tuyến đường để giảm dấu chân carbon trở thành yêu cầu bắt buộc. Ngay cả lĩnh vực tài chính cũng đang thay đổi khi các quyết định đầu tư phải tính đến rủi ro khí hậu và tiêu chí phát triển bền vững.
Điều này tạo ra một khoảng cách lớn giữa nhu cầu và năng lực thực tế. Nhiều doanh nghiệp dù nhận thức rõ tầm quan trọng của chuyển đổi xanh nhưng vẫn gặp khó khăn trong triển khai, đơn giản vì thiếu đội ngũ nhân sự đủ trình độ. Đây không chỉ là thách thức của riêng một quốc gia mà đang trở thành vấn đề chung của nhiều nền kinh tế đang phát triển.
Khoảng trống kỹ năng và áp lực chuyển đổi tại doanh nghiệp Việt
Tại Việt Nam, áp lực về nhân lực xanh đang gia tăng nhanh, đặc biệt trong các ngành xuất khẩu – nơi các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe. Nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu tiếp cận ESG, nhưng việc tích hợp vào hoạt động kinh doanh vẫn còn hạn chế. Khoảng cách này phản ánh rõ ràng một thực tế: thiếu năng lực triển khai, mà cốt lõi là thiếu nhân lực phù hợp.
Những vị trí mới như chuyên gia kiểm kê phát thải carbon, chuyên viên phân tích dữ liệu ESG, hay chuyên gia đánh giá vòng đời sản phẩm đang trở nên cấp thiết, nhưng nguồn cung lại rất hạn chế. Đây đều là các công việc đòi hỏi sự kết hợp giữa kiến thức môi trường, công nghệ và tài chính – những lĩnh vực vốn chưa được đào tạo đồng bộ tại Việt Nam.
Khoảng trống kỹ năng còn thể hiện rõ qua năng lực xử lý dữ liệu. Dù nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu thu thập dữ liệu liên quan đến ESG, nhưng số đơn vị có khả năng phân tích chuyên sâu hoặc kiểm toán độc lập vẫn rất ít. Điều này khiến dữ liệu không thể chuyển hóa thành thông tin hữu ích, làm giảm hiệu quả quản trị và tính minh bạch.
Bên cạnh đó, cấu trúc quản trị ESG tại nhiều doanh nghiệp vẫn chưa hoàn thiện. Không ít nơi coi ESG như một hoạt động mang tính hình thức hoặc truyền thông, thay vì tích hợp vào chiến lược vận hành. Khi ESG chưa trở thành một phần của “xương sống” doanh nghiệp, nhu cầu nhân lực chuyên sâu cũng chưa được đầu tư đúng mức, tạo ra vòng luẩn quẩn khó tháo gỡ.
Tái cấu trúc kỹ năng – điều kiện tiên quyết cho chuyển đổi thực chất
Một đặc điểm quan trọng của kinh tế xanh là không chỉ tạo ra việc làm mới mà còn làm thay đổi bản chất của các công việc hiện hữu. Điều này đồng nghĩa với việc chuyển đổi không chỉ là câu chuyện tuyển dụng thêm nhân sự, mà là quá trình tái cấu trúc kỹ năng của toàn bộ lực lượng lao động.
Trong bối cảnh mới, một công nhân không chỉ vận hành máy móc mà còn phải hiểu và tuân thủ quy trình tiết kiệm năng lượng. Một nhân viên logistics cần biết cách tối ưu vận tải để giảm phát thải. Một chuyên viên tài chính phải có khả năng đánh giá rủi ro khí hậu và tích hợp yếu tố bền vững vào phân tích đầu tư.
Tuy nhiên, hệ thống đào tạo hiện nay vẫn chưa theo kịp những yêu cầu này. Các chương trình đào tạo liên quan đến phát triển bền vững còn rời rạc, thiếu gắn kết với nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp. Những kỹ năng quan trọng như kiểm kê carbon, báo cáo ESG hay tài chính xanh vẫn chưa được phổ cập rộng rãi.
Để giải quyết bài toán này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và các cơ sở đào tạo. Việc đẩy mạnh đào tạo lại (reskilling) và nâng cao kỹ năng (upskilling) không chỉ giúp người lao động thích ứng với yêu cầu mới, mà còn tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế.
Trong bối cảnh ESG ngày càng trở thành “tấm vé thông hành” của thương mại toàn cầu, nguồn nhân lực đang chuyển từ vai trò hỗ trợ sang yếu tố quyết định. Doanh nghiệp nào đầu tư sớm vào phát triển kỹ năng xanh sẽ có lợi thế rõ rệt trong cạnh tranh và thu hút dòng vốn.
Về dài hạn, khi “nhân lực xanh” trở thành một phần cốt lõi của năng lực lao động quốc gia, quá trình chuyển đổi sang kinh tế xanh mới có thể diễn ra thực chất và bền vững. Ngược lại, nếu không giải quyết được khoảng trống kỹ năng, mọi nỗ lực về chính sách và công nghệ có nguy cơ chỉ dừng lại ở mức kỳ vọng.
Nam Sơn
