Phân bón giả len lỏi từ nhà máy đến đại lý, mạng xã hội
Phân bón là vật tư đầu vào thiết yếu của sản xuất nông nghiệp, tác động trực tiếp đến năng suất, chất lượng nông sản và hiệu quả kinh tế của người nông dân. Tuy nhiên, tình trạng phân bón giả, phân bón kém chất lượng và hàng hóa không rõ nguồn gốc vẫn diễn biến phức tạp, với những phương thức ngày càng tinh vi.
Theo số liệu của Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, trong 10 tháng đầu năm 2026, lực lượng Quản lý thị trường đã kiểm tra, xử lý 105 vụ vi phạm liên quan đến phân bón, xử phạt vi phạm hành chính tổng cộng hơn 3,63 tỷ đồng và chuyển 4 vụ sang cơ quan điều tra.
Các hành vi vi phạm chủ yếu gồm kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc xuất xứ, hàng nhập lậu, hàng giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu và vi phạm quy định về nhãn hàng hóa.
Những con số này phản ánh áp lực đối với công tác quản lý thị trường phân bón. Tuy nhiên, đây là kết quả kiểm tra, xử lý của lực lượng chức năng, không phải số liệu đại diện cho toàn bộ quy mô phân bón giả đang lưu thông trên thị trường.
Đáng chú ý, thủ đoạn làm giả không chỉ dừng ở việc sử dụng bao bì nhái để đánh lừa người mua. Một số đối tượng cố tình cắt giảm hàm lượng các chất dinh dưỡng cốt lõi như đạm (N), lân (P), kali (K) so với tiêu chuẩn công bố, sau đó bổ sung phụ gia hoặc nguyên liệu giá rẻ có màu sắc tương tự nhằm tạo hình thức giống sản phẩm thật.
Một số trường hợp còn thu mua vỏ bao bì cũ của các thương hiệu uy tín hoặc tự in bao bì nhái kiểu dáng, nhãn hiệu để đóng sản phẩm vào. Hàng hóa có thể được bổ sung chất độn, phụ gia, chất tạo màu nhằm tạo cảm giác giống phân bón chất lượng cao, thậm chí sử dụng thông tin xuất xứ nước ngoài để tăng sức hấp dẫn đối với người mua.
Các cơ sở vi phạm có thể tổ chức dây chuyền khép kín từ phối trộn, đóng bao đến in ấn và dán nhãn. Khi những công đoạn này được bố trí trong cùng một hệ thống, việc kiểm tra đơn lẻ từng khâu khó phát hiện đầy đủ bản chất hành vi vi phạm.
Ở khâu lưu thông, hàng hóa có thể được luân chuyển qua nhiều tầng trung gian, từ đại lý cấp một, cấp hai đến các điểm bán lẻ ở vùng sâu, vùng xa. Việc chia nhỏ lô hàng, thay đổi chứng từ hoặc sử dụng các doanh nghiệp trung gian để hợp thức hóa nguồn gốc khiến quá trình truy xuất về cơ sở sản xuất trở nên phức tạp.
Kênh bán hàng trực tuyến cũng đặt ra thách thức mới. Theo thông tin từ cơ quan quản lý thị trường, một số đối tượng sử dụng mạng xã hội, phát trực tiếp để quảng cáo, chốt đơn và giao phân bón trực tiếp cho nông dân. Có trường hợp tổ chức các chương trình giới thiệu kỹ thuật canh tác, tặng quà, tri ân tại địa phương để tập hợp đơn hàng, sau đó nhanh chóng rời đi, gây khó khăn cho công tác xác minh và hậu kiểm.
Trong bối cảnh thị trường có hơn 700 doanh nghiệp tham gia sản xuất, gia công phân bón cùng nhiều chủng loại, nhãn hiệu lưu thông, việc nhận diện sản phẩm vi phạm đòi hỏi lực lượng chức năng phải kết hợp kiểm tra hồ sơ, truy xuất nguồn gốc và kiểm nghiệm chất lượng thực tế.
Vi phạm về phân bón có thể xuất hiện từ khâu sản xuất đến kinh doanh
Thực tế xử lý tại các địa phương cho thấy vi phạm về phân bón có thể xuất hiện từ khâu sản xuất đến kinh doanh, với quy mô và tính chất khác nhau.
Trước đó, tại Thanh Hóa, ngày 17/4/2025, UBND tỉnh ban hành quyết định xử phạt Công ty Cổ phần Công nghệ cao Sao Đỏ về hai hành vi: sản xuất phân bón khi không có giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất phân bón và sản xuất hàng hóa mang nhãn hiệu giả mạo.
Theo thông tin từ cơ quan quản lý thị trường, tổng lượng phân bón giả bị phát hiện, thu giữ là 67,2 tấn. Doanh nghiệp bị xử phạt tổng cộng 376 triệu đồng, trong đó 130 triệu đồng đối với hành vi sản xuất phân bón khi không có giấy chứng nhận đủ điều kiện và 246 triệu đồng đối với hành vi sản xuất hàng hóa mang nhãn hiệu giả mạo. Doanh nghiệp đồng thời bị đình chỉ hoạt động sản xuất, kinh doanh phân bón trong thời hạn hai tháng.
Ngày 9/5/2025, lực lượng Quản lý thị trường tỉnh Thanh Hóa tiến hành giám sát việc thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả đối với số phân bón mang nhãn hiệu giả mạo nói trên.
Tại Kiên Giang, ngày 27/5/2025, Đội Quản lý thị trường số 3 kiểm tra đột xuất một hộ kinh doanh tại xã Vĩnh Phú, huyện Giang Thành, lấy ba mẫu phân bón để thử nghiệm chất lượng. Kết quả cho thấy hai trong ba mẫu không đạt chất lượng.
Ngày 17/6/2025, lực lượng chức năng lập biên bản vi phạm hành chính đối với hộ kinh doanh về hành vi buôn bán hàng hóa có chất lượng không phù hợp với quy chuẩn kỹ thuật tương ứng. Lô hàng liên quan gồm 60 bao phân bón NPK và 140 bao phân bón NP, tổng trị giá 140 triệu đồng.
Các vụ việc cho thấy việc kiểm soát phân bón cần được triển khai đồng thời ở cả khâu sản xuất, phân phối và bán lẻ. Nếu chỉ tập trung kiểm tra điểm bán cuối cùng, các cơ sở sản xuất hoặc mạng lưới trung gian có thể chưa được phát hiện đầy đủ. Ngược lại, nếu thiếu cơ chế truy xuất dòng hàng, việc xử lý một điểm vi phạm chưa chắc đã ngăn được sản phẩm tương tự tiếp tục lưu thông qua các kênh khác.
TS. Nguyễn Trí Ngọc , Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam, cho rằng phân bón giả, phân bón kém chất lượng không chỉ là vấn đề vi phạm pháp luật trong sản xuất, kinh doanh mà còn đe dọa trực tiếp quyền lợi của người nông dân, uy tín của doanh nghiệp chân chính và sự phát triển bền vững của ngành nông nghiệp.
Theo chuyên gia này, sử dụng phải phân bón giả, phân bón kém chất lượng có thể khiến cây trồng sinh trưởng kém, giảm năng suất, chất lượng nông sản, thậm chí gây thiệt hại cả một vụ mùa. Những tổn thất này không chỉ là chi phí mua vật tư mà còn là công sức, vốn liếng và sinh kế của người nông dân.
Với doanh nghiệp đầu tư bài bản, tuân thủ pháp luật, tình trạng làm giả, làm nhái nhãn hiệu, bao bì và sản phẩm còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín thương hiệu được xây dựng trong nhiều năm. Khi hàng giả trà trộn vào hệ thống phân phối, doanh nghiệp chân chính phải đối mặt với cạnh tranh không lành mạnh, trong khi niềm tin của người mua bị suy giảm.
TS. Nguyễn Trí Ngọc, cũng chỉ ra những khó khăn trong công tác nhận diện, phát hiện, kiểm tra, lấy mẫu, kiểm nghiệm và xử lý phân bón giả, phân bón kém chất lượng. Một số doanh nghiệp đã chủ động cung cấp thông tin về dấu hiệu làm giả, làm nhái sản phẩm, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, song việc xác minh và xử lý trên thực tế vẫn có trường hợp gặp trở ngại, chưa đáp ứng kỳ vọng.
Điều này cho thấy, bên cạnh tăng cường kiểm tra, cần xây dựng cơ chế tiếp nhận, xác minh thông tin hiệu quả hơn để không bỏ lọt vi phạm, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.
Siết quản lý, minh bạch dữ liệu để làm sạch thị trường
Để ngăn chặn phân bón giả, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng số cuộc kiểm tra hay mức xử phạt, mà còn phải nâng cao khả năng phát hiện từ sớm, truy xuất đến tận nguồn và bảo đảm hàng hóa vi phạm được xử lý triệt để.
Trước hết, cần rà soát, hoàn thiện các quy định về thẩm quyền và chế tài xử phạt trong lĩnh vực phân bón. Cơ quan quản lý thị trường kiến nghị sửa đổi, bổ sung những quy định liên quan đến kiểm tra chất lượng hàng hóa lưu thông, lấy mẫu và thử nghiệm nhằm bảo đảm cơ sở pháp lý cho việc xử lý vi phạm, đồng thời bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp.
Việc xử phạt cần đi kèm biện pháp khắc phục hậu quả phù hợp. Tùy tính chất, mức độ vi phạm và quy định pháp luật, cơ quan chức năng có thể áp dụng các biện pháp như tịch thu, tiêu hủy tang vật, buộc thu hồi sản phẩm hoặc chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra đối với những vụ việc có dấu hiệu tội phạm.
Mục tiêu không chỉ là xử lý hành vi đã xảy ra mà còn phải ngăn hàng hóa không bảo đảm chất lượng tiếp tục đến tay người nông dân, hạn chế khả năng tái phạm và triệt tiêu lợi ích kinh tế từ hành vi gian lận.
Song song với chế tài, công tác kiểm tra cần chuyển mạnh sang theo dõi toàn bộ dòng hàng. Lực lượng chức năng cần chủ động thu thập thông tin về tuyến vận chuyển, kho bãi và các hoạt động kinh doanh bất thường; tăng cường kiểm tra đột xuất hóa đơn, chứng từ, nhãn mác; phối hợp lấy mẫu kiểm nghiệm chất lượng và bảo quản chặt chẽ tang vật.
Đặc biệt, khâu lấy mẫu và kiểm nghiệm có ý nghĩa then chốt. Mẫu phải được lấy, niêm phong, bảo quản và gửi thử nghiệm theo đúng quy trình nghiệp vụ để kết quả bảo đảm tính khách quan, có giá trị pháp lý trong quá trình xử lý. Đây cũng là cơ sở để phân biệt rõ các hành vi giả mạo nhãn hiệu với vi phạm về chất lượng, nguồn gốc và những vi phạm khác.
Một giải pháp quan trọng khác là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu về phân bón và vật tư nông nghiệp. Cơ quan quản lý thị trường kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường sớm xây dựng hệ thống dữ liệu phục vụ chia sẻ thông tin, quản lý, giám sát, kiểm tra, xử lý vi phạm và cảnh báo thị trường.
Nếu được triển khai hiệu quả, hệ thống này sẽ hỗ trợ cơ quan chức năng đối chiếu thông tin sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, nhận diện dấu hiệu bất thường và phối hợp giữa các địa phương. Dữ liệu minh bạch cũng giúp hạn chế tình trạng hàng hóa được luân chuyển qua nhiều tầng trung gian nhằm che giấu nguồn gốc.
Cùng với đó, cần tăng cường tập huấn chuyên môn cho lực lượng chức năng, thực hiện kiểm tra chéo và luân chuyển địa bàn phù hợp nhằm hạn chế nguy cơ nương tay hoặc bỏ lọt vi phạm. Trường hợp cần thiết, Bộ Công Thương có thể phối hợp với các bộ, ngành liên quan xem xét biện pháp bình ổn giá phân bón theo quy định của pháp luật về giá, góp phần kiểm soát thị trường và giảm thiểu tác động tiêu cực đối với sản xuất nông nghiệp.
Tuy nhiên, hiệu quả quản lý không thể chỉ dựa vào hoạt động của cơ quan nhà nước. TS. Nguyễn Trí Ngọc cho rằng phòng, chống phân bón giả cần sự phối hợp đồng bộ, thường xuyên và thực chất giữa Nhà nước, Hiệp hội và cộng đồng doanh nghiệp.
Theo đó, cơ quan quản lý nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong xây dựng, hoàn thiện cơ chế, chính sách và tổ chức thực thi pháp luật; lực lượng chức năng có trách nhiệm kiểm tra, phát hiện và xử lý vi phạm; doanh nghiệp chủ động bảo vệ thương hiệu, cung cấp thông tin; còn Hiệp hội Phân bón Việt Nam phát huy vai trò kết nối, tập hợp phản ánh, kiến nghị từ thực tiễn để đề xuất giải pháp với cơ quan có thẩm quyền.
Điều quan trọng là phải thiết lập cơ chế tiếp nhận thông tin rõ ràng, bảo đảm phản ánh của doanh nghiệp được xem xét và xác minh kịp thời. Những dấu hiệu làm giả nhãn hiệu, bao bì, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ cần được xử lý theo đúng quy định, tránh để sản phẩm vi phạm tiếp tục lưu thông trong thời gian chờ xác minh.
Về phía doanh nghiệp, việc chủ động cung cấp thông tin nhận diện hàng thật, hàng giả, dữ liệu sản phẩm và dấu hiệu bất thường trong hệ thống phân phối sẽ giúp cơ quan chức năng nâng cao khả năng phát hiện vi phạm. Sự phối hợp này cần đi kèm trách nhiệm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp và bảo đảm tính khách quan trong quá trình xác minh.
Người nông dân cũng cần được trang bị kiến thức để lựa chọn phân bón có nguồn gốc rõ ràng, kiểm tra thông tin trên nhãn và thận trọng trước những quảng cáo hoặc chương trình khuyến mại thiếu minh bạch. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, người mua nên giữ lại hóa đơn, chứng từ, bao bì, tem nhãn và thông tin về lô hàng để cung cấp cho cơ quan chức năng khi cần thiết.
Làm sạch thị trường phân bón vì vậy không thể chỉ trông chờ vào một đợt kiểm tra hay một chiến dịch xử phạt. Đây là quá trình đòi hỏi sự kết hợp giữa hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực kiểm nghiệm, giám sát dòng hàng, chia sẻ dữ liệu và bảo vệ quyền lợi của người nông dân, doanh nghiệp chân chính.
Khi thông tin được tiếp nhận kịp thời, vi phạm được xác minh và xử lý nghiêm minh, còn người nông dân được hỗ trợ lựa chọn sản phẩm bảo đảm chất lượng, thị trường phân bón mới có thể từng bước minh bạch hơn. Đây không chỉ là yêu cầu bảo vệ người tiêu dùng mà còn là điều kiện cần thiết để củng cố niềm tin thị trường, nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp và hướng tới nền nông nghiệp Việt Nam phát triển bền vững.
Khánh Yên
