‘Vấn nạn’ phân bón giả và những hệ lụy vô cùng lớn

Dùng "hợp đồng gia công" làm bình phong pháp lý

Qua các vụ việc sản xuất, kinh doanh phân bón giả được lực lượng chức năng phát hiện xử thời gian gần đây cho thấy, thủ đoạn của các đối tượng ngày càng tinh vi nhờ tận dụng triệt để kẽ hở pháp lý, sử dụng công nghệ in ấn tiên tiến và lập ra các vỏ bọc doanh nghiệp tương đối phức tạp.

Đơn cử, là hành vi sao chép bao bì, làm nhái mã số lưu hành của thương hiệu lớn. Vào tháng 6/2026, qua kiểm tra tại Công ty Ba Con Sư Tử, lực lượng Công an TP. Cần Thơ phát hiện gần 6 tấn phân bón thành phẩm và 1.800 lít phân bón dạng nước được làm giả tinh vi bằng cách tự in ấn bao bì và nhái mã số lưu hành của các tập đoàn lớn.

Đến tháng 7 vừa qua, Công an tỉnh Đắk Lắk khởi tố, bắt tạm giam Trần Đình Hải để điều tra về hành vi sản xuất, buôn bán hơn 260 tấn phân bón giả; trong đó hơn 174 tấn đã được đưa ra thị trường. Các sản phẩm được làm giả tinh vi từ bao bì, nhãn mác đến thông tin nguồn gốc, mã số lưu hành của các doanh nghiệp sản xuất phân bón uy tín khác.

Qua những vụ việc bị phát hiện, bắt giữ gần đây, lực lượng chức năng đánh giá, với công nghệ in ấn hiện đại, các cơ sở bất chính có thể làm giả bao bì giống tới 95% so với các nhãn hiệu uy tín hàng đầu trong nước. Thậm chí, các đối tượng còn sao chép y nguyên thông tin doanh nghiệp, mã định danh, và mã số lưu hành sản phẩm của đơn vị khác lên sản phẩm của mình

Bên cạnh đó, thay vì sản xuất hoàn toàn trong các kho bãi hoang vắng, nhiều đối tượng sản xuất, kinh doanh phân bón giả còn dùng "hợp đồng gia công" làm bình phong pháp lý. Đồng thời, “lách luật” bằng cách ký kết các hợp đồng gia công với các bên khác, chọn hình thức "ghi nhãn một nơi nhưng đóng gói, sản xuất tại một nẻo" nhằm qua mặt các cơ quan kiểm tra liên ngành.

Đơn cử, tháng 7/2026, Công an tỉnh Bắc Ninh khởi tố Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần sản xuất phân bón Hà Bắc để điều tra về tội "Sản xuất, buôn bán hàng giả là phân bón" quy định tại khoản 3, Điều 195 Bộ Luật hình sự.

Theo cơ quan Công an, ngoài số tang vật 65 tấn hàng giả là đạm ure bị bắt giữ, tại thời điểm kiểm tra, cơ quan công an còn phát hiện nhiều loại phân bón khác có dấu hiệu vi phạm quy định pháp luật. 

Bao phân hữu cơ ghi nhãn "nguyên liệu Nhật Bản" được người nông dân kỳ vọng sẽ tăng năng suất cây trồng. Tuy nhiên, toàn bộ số phân bón không đủ điều kiện lưu thông trên thị trường, vì cơ sở sản xuất hiện vẫn chưa được cấp phép.

Trung tá Nguyễn Đức Thực (Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, môi trường, Công an tỉnh Bắc Ninh) cho biết: Các đối tượng chỉ ghi là sản phẩm của Công ty Cổ phần phân bón Hà Bắc, không ghi cụ thể sản xuất ở đâu khiến cơ quan chức năng khó xác định nguồn gốc, nơi sản xuất.

Việc mập mờ thông tin trong cách ghi nhãn thực chất là một thủ đoạn để tuồn phân bón kém chất lượng ra thị trường. Với hành vi vi phạm như vậy, nếu không thực hiện giám định mà bị cơ quan chức năng phát hiện thì cũng chỉ dừng lại ở việc xử phạt vi phạm hành chính.

"Hô biến" phân bón giá rẻ, kém chất lượng thành hàng ngoại nhập

Đặc biệt, mới đây (đầu tháng 10/2026), Công an tỉnh Đắk Lắk đã triệt phá đường dây “phù phép” hơn 23 tấn phân bón giả nhãn mác của Bỉ từ nguồn phân bón nhập khẩu giá rẻ, thu lợi bất chính hơn 154 tỷ đồng.

Theo cơ quan công an, các đối tượng thu mua phân bón nhập khẩu giá thấp hoặc phân bón nội địa không có thương hiệu. Sau đó, họ thực hiện sang chiết, thay đổi hoàn toàn bao bì, dán tem nhãn giả mạo xuất xứ từ các quốc gia có công nghệ nông nghiệp phát triển (như: Bỉ, Đức, Nhật Bản...) rồi bán ra thị trường với giá cao nhằm thu lợi nhuận bất chính.

Liên quan tới vụ án này, Đại tá Nguyễn Văn Chuyên, Trưởng phòng Cảnh sát kinh tế, Công an tỉnh Đắk Lắk cho biết, mã số lưu hành của phân bón mà các đối tượng nhập khẩu được làm với thành phần, hàm lượng tương đồng. Vì vậy, nếu chỉ kiểm nghiệm sản phẩm thì rất khó phát hiện dấu hiệu bất thường về nguồn gốc.

Mặt khác, các doanh nghiệp trong đường dây vẫn nhập khẩu phân bón có nguồn gốc từ Bỉ, kèm hóa đơn, chứng từ đầy đủ. Do đó, nếu chỉ kiểm tra tại một số đại lý đang kinh doanh sản phẩm dán tem xuất xứ Bỉ, cơ quan chức năng rất khó xác định đâu là hàng có nguồn gốc Bỉ, đâu là hàng đã bị thay đổi bao bì, tem nhãn.

Các đối tượng còn bố trí văn phòng đại diện tại TP. HCM, kho hàng tại Đồng Nai, trong khi hồ sơ, sổ sách được phân tách ở nhiều địa điểm. Hàng hóa tiếp tục được phân phối qua mạng lưới hơn 200 doanh nghiệp, đại lý các cấp tại nhiều tỉnh, thành phố, khiến việc xác minh và thu thập chứng cứ gặp không ít khó khăn.

Gây ra những thiệt hại vô cùng lớn

Theo Hiệp hội Phân bón Việt Nam, các loại phân bón giả thường không chứa đủ dưỡng chất như công bố hoặc hoàn toàn không có giá trị sử dụng, cây trồng còi cọc, phát triển kém, năng suất sụt giảm. Điều này đồng nghĩa với việc người nông dân mất trắng vốn đầu tư, mất công sức lao động và có nguy cơ rơi vào cảnh nợ nần sau mỗi vụ mùa thất bát.

Bên cạnh đó, các loại phân bón giả thường được pha trộn từ những nguyên liệu không rõ nguồn gốc, không qua kiểm soát chất lượng. Phân bón giả có thể làm chai cứng đất, phá vỡ cân bằng dinh dưỡng tự nhiên, ảnh hưởng đến hệ vi sinh vật có lợi trong đất. Một khi đất canh tác bị suy thoái, việc phục hồi sẽ mất nhiều năm, thậm chí nhiều thập niên.

“Nếu sản phẩm chứa các thành phần độc hại hoặc không được kiểm định an toàn, nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe là hoàn toàn có thể xảy ra. Mỗi bao phân bón giả bán ra thị trường không chỉ là gian lận thương mại, đó còn là hành vi đánh cắp mồ hôi, công sức và hy vọng của người nông dân.

Khi những cánh đồng bị ảnh hưởng bởi phân bón giả, thiệt hại không chỉ thuộc về từng hộ dân mà còn tác động đến chuỗi sản xuất nông nghiệp và uy tín hàng hóa nông sản Việt Nam”, đại diện Hiệp hội Phân bón Việt Nam nhấn mạnh.

Đặc biệt, theo Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 quốc gia), thời gian qua, cơ quan này nhận được báo cáo của một số doanh nghiệp sản xuất phân bón trong nước đề cập việc hiện đang gặp khó khăn trong nhận diện về sản xuất phân bón giả, phân bón nhái, phân bón kém chất lượng diễn ra hết sức tinh vi với nhiều thủ đoạn, chiêu trò.

Ban Chỉ đạo 389 quốc gia cũng cho biết, tác động tiêu cực của phân bón giả, phân bón kém chất lượng là rất lớn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến cây trồng, thổ nhưỡng, hiệu quả kinh tế, an ninh lương thực.

Làm suy kiệt sức sống của cây trồng, dẫn đến giảm năng suất cây trồng, cây yếu sẽ bị sâu bệnh tấn công nhiều hơn khiến cho việc tăng thêm chi phí cho phòng và trị sâu bệnh hại, gây ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế và chất lượng nông sản.

Mặt khác, các mặt hàng nông sản Việt Nam đang hướng tới thị trường quốc tế sẽ không đảm bảo chất lượng, việc xuất khẩu bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Phân bón giả, kém chất lượng gây rối loạn thị trường tạo môi trường cạnh tranh không lành mạnh giữa các doanh nghiệp, đặc biệt ảnh hưởng tới các doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Cần xử lý nghiêm các hành vi vi phạm

Theo Luật sư Vi Văn Diện, Giám đốc Công ty Luật Thiên Minh cho biết, các hành vi sản xuất, buôn bán phân bón giả không chỉ phá hoại mùa màng, đẩy người nông dân vào cảnh khánh kiệt, mà còn trực tiếp xâm phạm trật tự quản lý kinh tế của quốc gia.

Hậu quả của phân bón giả không chỉ là người nông dân bị thiệt hại, mà ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp. Người nông dân đầu tư mua giống, mua phân bón với hy vọng sẽ thu về thành quả sau nhiều tháng dãi nắng dầm mưa.

Nhưng, nếu ngay từ đầu phân bón là hàng giả, không đủ hàm lượng dinh dưỡng như công bố hoặc gần như không có giá trị sử dụng, thì mọi công sức ấy có thể đổ xuống sông xuống biển.

Điều đáng lo hơn, là nhiều loại phân bón giả đưa xuống đồng ruộng, làm ảnh hưởng đến chất lượng đất, kéo dài tổn thất cho nhiều mùa sau. Đó còn chưa kể nguy cơ đối với sức khỏe người nông dân, những người trực tiếp vận chuyển, pha trộn và bón phân trên đồng ruộng…

Theo Luật sư Vi Văn Diện phân tích, căn cứ theo quy định hiện hành, tùy theo mức độ vi phạm, các hành vi vi phạm sẽ bị xử lý trách nhiệm hành chính hoặc trách nhiệm hình sự.

Các hành vi vi phạm hành chính được xác định, như: Sản xuất phân bón giả về giá trị sử dụng, công dụng, không có quyết định công nhận lưu hành, hoặc không đạt chuẩn kỹ thuật có thể bị phạt tiền lớn (lên đến hàng trăm triệu đồng). Kèm theo các hình thức xử phạt bổ sung như: Tịch thu tang vật, tước quyền sử dụng giấy phép, quyết định công nhận lưu hành phân bón.

Đối với trách nhiệm hình sự, theo quy định tại Điều 195 Bộ luật Hình sự (Tội sản xuất, buôn bán hàng giả là thức ăn dùng để chăn nuôi, phân bón, thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật, giống cây trồng, giống vật nuôi), người phạm tội có thể bị xử lý hình sự.

Tùy theo tính chất, mức độ, giá trị hàng giả hoặc số tiền thu lợi bất chính, hình phạt có thể từ phạt tiền cải tạo không giam giữ đến phạt tù nhiều năm (mức án cao nhất có thể lên đến 20 năm tù hoặc tù chung thân nếu thuộc các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng).

Để ngăn chặn “vấn nạn” phân bón giả, Luật sư Vi Văn Diện kiến nghị, các cơ quan chức năng cần tăng cường công tác kiểm tra đối với hoạt động sản xuất phân bón; siết chặt điều kiện cấp phép. Đồng thời, kiểm soát nghiêm ngặt đối với các nguyên liệu đầu vào, quy trình sản xuất và chất lượng sản phẩm…

Đặc biệt, hệ thống truy xuất nguồn gốc cần được áp dụng rộng rãi để người nông dân có thể nhận biết sản phẩm chính hãng. Phải phát hiện và ngăn chặn hàng giả ngay từ khâu sản xuất, lưu thông, không để phân bón giả đến được ruộng đồng.

“Mỗi bao phân bón giả bán ra, không chỉ lấy đi tiền bạc của người nông dân, mà còn đánh cắp mồ hôi, công sức, niềm tin và hy vọng vào một mùa bội thu, Luật sư Vi Văn Diện nhấn mạnh.

Tuấn Ngọc