Bài toán lớn hơn không nằm ở thủ tục
Một thị trường vốn phát triển không chỉ cần nhiều nhà đầu tư hay thanh khoản cao, mà quan trọng hơn là khả năng đưa nguồn tiền nhàn rỗi vào doanh nghiệp với chi phí hợp lý, minh bạch và an toàn. Đây cũng là lý do những thay đổi trong Luật Chứng khoán lần này cần được nhìn từ góc độ khả năng mở rộng năng lực của thị trường, thay vì chỉ là một đợt cắt giảm thủ tục hành chính.
Sau hơn 5 năm thực thi, Luật Chứng khoán năm 2019 đã tạo nền tảng tương đối đầy đủ cho phát hành, niêm yết, giao dịch và hoạt động của các tổ chức trung gian. Tuy nhiên, công nghệ đã thay đổi nhanh phương thức cung cấp dịch vụ, trong khi doanh nghiệp cần huy động vốn linh hoạt hơn và thị trường cũng cần thêm những sản phẩm đủ sức thu hút dòng vốn dài hạn.
Dự thảo sửa đổi 23 điều, bổ sung 1 điều và giữ nguyên 112 điều. Phạm vi không quá rộng nhưng tập trung vào những điểm đang tạo ra độ trễ cho thị trường, từ giao dịch điện tử, hoạt động của công ty chứng khoán, quỹ đầu tư đến thủ tục phát hành và cơ chế thử nghiệm.
Đáng chú ý nhất là việc pháp luật tiến thêm một bước trong thừa nhận giao dịch trên môi trường số. Hợp đồng giữa công ty chứng khoán và khách hàng có thể được xác lập bằng hình thức phù hợp với pháp luật về giao dịch điện tử. Khi những thao tác như mở tài khoản, xác thực, đặt lệnh và nhận thông báo đã chuyển lên nền tảng số, việc pháp lý hóa đầy đủ quy trình điện tử sẽ giúp thị trường vận hành sát hơn với thực tế.
Tác động không chỉ nằm ở việc giảm giấy tờ. Chi phí vận hành thấp hơn có thể giúp các công ty chứng khoán mở rộng dịch vụ, rút ngắn thời gian phục vụ và tăng khả năng tiếp cận của nhà đầu tư. Về dài hạn, đây là một trong những điều kiện để thị trường chuyển mạnh sang mô hình tài chính số.
Một hướng khác có ý nghĩa đối với đổi mới sản phẩm là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. Thay vì buộc một mô hình mới phải chờ hoàn thiện toàn bộ hành lang pháp lý trước khi được kiểm chứng, cơ chế này cho phép thử nghiệm trong phạm vi nhất định, từ đó đánh giá hiệu quả và rủi ro thực tế.
Đối với lĩnh vực chứng khoán, nơi công nghệ có thể tạo ra sản phẩm nhanh hơn tốc độ xây dựng luật, cách tiếp cận này giúp cơ quan quản lý không bị đặt vào thế phải lựa chọn giữa “cho phép ngay” và “cấm vì chưa có quy định”. Tuy nhiên, sandbox dự kiến chỉ có hiệu lực từ ngày 1/3/2028, cho thấy đây vẫn là lĩnh vực cần chuẩn bị kỹ về tiêu chí tham gia và cơ chế giám sát.
Từ giảm chi phí gia nhập đến nâng chất lượng dòng vốn
Nếu nhóm quy định về số hóa và thử nghiệm tạo không gian cho đổi mới, việc đơn giản hóa thủ tục lại tác động trực tiếp đến khả năng huy động vốn của doanh nghiệp.
Dự thảo đề xuất bỏ một số điều kiện và thành phần hồ sơ liên quan đến lưu ký, cấp phép tổ chức kinh doanh chứng khoán, chào bán và phát hành. Với IPO, điều kiện về tỷ lệ cổ phiếu bán được cho nhà đầu tư được đề xuất bãi bỏ. Một số yêu cầu về báo cáo sử dụng vốn của đợt chào bán gần nhất cũng được rút gọn; thông báo phát hành được chuyển sang công bố trên môi trường điện tử.
Nhìn từ phía doanh nghiệp, đây là thay đổi có thể làm giảm thời gian và chi phí tiếp cận thị trường vốn. Nhưng giá trị lớn hơn nằm ở khả năng tạo thêm lựa chọn huy động vốn cho khu vực sản xuất, kinh doanh, đặc biệt khi nhu cầu vốn trung và dài hạn ngày càng lớn.
Điều đáng lưu ý là giảm thủ tục chỉ thực sự có ý nghĩa khi chất lượng quản trị và công bố thông tin được nâng lên tương ứng. Khi một số hàng rào tiền kiểm được giảm, trọng tâm quản lý sẽ dịch chuyển sang hậu kiểm, dữ liệu và trách nhiệm giải trình.
Điều này đặc biệt quan trọng với IPO. Nếu không còn yêu cầu về tỷ lệ phân phối cổ phiếu như hiện nay, thị trường cần những cơ chế khác để bảo đảm hàng hóa đưa lên sàn có tính đại chúng và khả năng giao dịch phù hợp. Tương tự, việc rút gọn hồ sơ sử dụng vốn không thể đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được giảm nghĩa vụ minh bạch về dòng tiền sau phát hành.
Công nghệ cũng đặt ra yêu cầu tương tự. Khi giao dịch điện tử được mở rộng, bảo mật dữ liệu, xác thực danh tính và bảo vệ tài sản nhà đầu tư phải trở thành một phần của năng lực quản lý thị trường.
Dự thảo đồng thời tăng yêu cầu đối với người hành nghề chứng khoán, trong đó có nghĩa vụ tập huấn hằng năm và cơ chế xử lý chứng chỉ nếu không thực hiện nghĩa vụ trong thời gian dài. Đây là cách để chất lượng nhân sự theo kịp một thị trường ngày càng phức tạp.
Theo dự kiến, Luật sửa đổi sẽ có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, trong khi cơ chế thử nghiệm có kiểm soát bắt đầu từ năm 2028. Khoảng thời gian này sẽ là giai đoạn quan trọng để cơ quan quản lý hoàn thiện hạ tầng giám sát, dữ liệu và các quy định bảo vệ nhà đầu tư.
Nếu thực hiện tốt, những sửa đổi lần này có thể tạo ra thay đổi lớn hơn việc “bớt thủ tục”: thị trường vốn có thêm không gian để đổi mới, doanh nghiệp có thêm lựa chọn huy động vốn và nhà đầu tư được tiếp cận một hệ sinh thái tài chính số thuận tiện hơn. Nhưng để dòng vốn đi nhanh mà không đi lệch hướng, kỷ luật thị trường, minh bạch và trách nhiệm giải trình vẫn phải là giới hạn không thể nới lỏng.
Nam Sơn (t/h)
