Tại tọa đàm “Góp ý Dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá (sửa đổi): Tăng cường hiệu quả thực thi và phối hợp liên ngành” diễn ra ngày 26/8 tại Hà Nội, nhiều ý kiến cho rằng điểm quan trọng của lần sửa đổi này không chỉ nằm ở việc bổ sung quy định cấm, mà còn là làm sao để luật đủ rõ cho cơ quan thực thi và đủ khả năng thích ứng với sự phát triển nhanh của công nghệ.
“Nút thắt” nằm ở việc xác định sản phẩm nào bị cấm
Các ý kiến tại tọa đàm tập trung vào việc rà soát sự phù hợp của dự thảo với Nghị quyết số 173/2024/QH15, trong đó đặc biệt lưu ý các khái niệm về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và các sản phẩm thuốc lá khác.
Theo các đại biểu, nếu khái niệm không được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học, đặc tính kỹ thuật và tiêu chí phân loại rõ ràng, quá trình áp dụng luật trên thực tế có thể gặp khó khăn. Đặc biệt, với nhóm sản phẩm mới, hình thức bên ngoài hoặc tên gọi thương mại không phải lúc nào cũng phản ánh đúng bản chất sản phẩm.
Ông Lê Thành Hưng, Trưởng Phòng Tiêu chuẩn nông nghiệp thực phẩm, Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam, cho rằng việc nhận diện và phân loại sản phẩm thuốc lá có thể dựa trên ba nhóm yếu tố gồm nguyên liệu, cấu phần sản phẩm và quá trình diễn ra khi sử dụng.
Cách tiếp cận này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng cùng có cấu phần điện tử nhưng khác nhau về nguyên liệu và cơ chế hoạt động.
Theo phân tích tại tọa đàm, thuốc lá nung nóng sử dụng nguyên liệu có nền là thuốc lá và cơ chế làm nóng để tạo sol khí, không diễn ra quá trình đốt cháy như thuốc lá truyền thống. Trong khi đó, thuốc lá điện tử có nguyên liệu đa dạng hơn và có thể sử dụng nicotine chiết xuất từ thuốc lá hoặc nicotine tổng hợp.
Vì vậy, nếu các đặc điểm kỹ thuật không được phản ánh đầy đủ trong khái niệm pháp luật, nguy cơ nhầm lẫn giữa các nhóm sản phẩm là điều cần tính đến.
Không thể chỉ liệt kê hết các sản phẩm đang có
Một vấn đề khác được đặt ra là cách xử lý đối với các sản phẩm thuốc lá mới xuất hiện trong tương lai.
Ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho rằng, thay vì cố gắng định nghĩa và liệt kê tất cả các sản phẩm hiện có, có thể cân nhắc cách tiếp cận theo hướng xác định rõ loại sản phẩm được phép tồn tại.
Tuy nhiên, chính ông cũng lưu ý rằng, các nhà sản xuất có thể tiếp tục phát triển những sản phẩm mới. Nếu quản lý bằng phương thức liệt kê, pháp luật có nguy cơ xuất hiện khoảng trống khi một sản phẩm mới chưa được dự liệu xuất hiện trên thị trường.
Đây là bài toán không dễ giải đối với nhà làm luật.
Nếu quy định quá hẹp, sản phẩm mới có thể lọt ra ngoài phạm vi điều chỉnh. Nhưng nếu quy định quá rộng, một khái niệm thiếu tiêu chí nhận diện cụ thể có thể khiến phạm vi áp dụng trở nên khó xác định.
Bà Nguyễn Quỳnh Liên, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội khóa XVI, cho rằng, đối với các sản phẩm bị cấm hoàn toàn, thách thức lớn nằm ở việc định nghĩa và xác định phạm vi cấm.
Các sản phẩm mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng có tốc độ phát triển nhanh theo khoa học công nghệ, thị trường và thị hiếu người tiêu dùng. Theo bà Liên, “Nếu luật không quy định đủ cụ thể nhưng cũng không có tính dự báo thì pháp luật sẽ luôn đi sau thực tiễn”.
Đây có thể xem là một trong những vấn đề cốt lõi mà dự thảo Luật cần giải quyết.
Từ góc độ lập pháp, bà Nguyễn Quỳnh Liên cho rằng, Nghị quyết 173 mới dừng ở việc xác định khái niệm, trong khi Luật sửa đổi cần làm rõ cụ thể những sản phẩm nào bị cấm và tính đến toàn bộ chuỗi từ sản xuất, kinh doanh đến nhập khẩu và lưu thông.
Theo bà, chính sách cần xác định rõ sản phẩm nào được phép lưu hành, đi kèm tiêu chuẩn, biện pháp kiểm soát tác hại và các quy định minh bạch để cơ quan quản lý có cơ sở cấp phép, thanh tra và xử lý vi phạm.
Như vậy, một định nghĩa trong luật không chỉ có ý nghĩa mô tả. Đó còn là căn cứ để xác định sản phẩm nào thuộc phạm vi điều chỉnh, hành vi nào bị cấm, cơ quan nào quản lý và cơ sở nào để xử lý khi có vi phạm. Nếu những yếu tố này không được thiết kế đồng bộ, ngay cả một chính sách có mục tiêu rõ ràng cũng có thể gặp khó khăn khi đi vào thực tế.
Phải đặt Luật PCTHTL trong tổng thể pháp luật
Một điểm đáng chú ý khác là yêu cầu bảo đảm tính thống nhất giữa Luật PCTHTL sửa đổi với các luật có liên quan, đặc biệt là Luật Đầu tư 2025.
Tài liệu tọa đàm cho biết nhiều ý kiến đề nghị làm rõ cơ sở pháp lý, tiêu chí nhận diện và tác động chính sách khi bổ sung khái niệm “thuốc lá khác”, tránh mở rộng phạm vi điều chỉnh thiếu rõ ràng so với các quy định hiện hành.
Bà Nguyễn Quỳnh Liên cũng lưu ý, nhóm sản phẩm này không chỉ liên quan đến người tiêu dùng trong nước mà còn gắn với chuỗi sản xuất, cung ứng và thương mại toàn cầu.
Trong bối cảnh Việt Nam tham gia sâu vào thị trường quốc tế, dự thảo Luật cần nghiên cứu trường hợp sản phẩm được sản xuất, gia công tại Việt Nam nhưng phục vụ mục tiêu xuất khẩu, qua đó bảo đảm quy định rõ ràng, minh bạch và khả thi.
Ông Lê Đại Hải, nguyên Phó Cục trưởng Cục Pháp luật Dân sự - Kinh tế, Bộ Tư pháp, cũng cho rằng việc sửa đổi Luật cần được đánh giá toàn diện về tác động đối với hoạt động kinh doanh, đầu tư và du lịch. Theo ông, chính sách có thể ảnh hưởng đến những doanh nghiệp đã đầu tư, nghiên cứu hoặc sở hữu công nghệ liên quan đến sản phẩm mới.
Một điểm được nhiều ý kiến đồng tình tại tọa đàm là chính sách không nên chỉ dừng ở việc ban hành quy định rồi chờ phát sinh vấn đề mới xử lý.
Các đại biểu đề nghị có cơ chế theo dõi, đánh giá và rà soát định kỳ sau khi chính sách được ban hành. Việc dựa trên dữ liệu thực tiễn và các chỉ số đo lường cụ thể sẽ giúp nhận diện những thay đổi về hành vi tiêu dùng, diễn biến thị trường và các vấn đề phát sinh để có điều chỉnh phù hợp.
Ở góc độ tiêu chuẩn hóa, ông Lê Thành Hưng cũng cho rằng, việc tham chiếu các tiêu chuẩn kỹ thuật có thể giúp hệ thống khái niệm trong Luật rõ ràng, nhất quán và thuận lợi hơn cho công tác thực thi. Như vậy, bài toán của Luật PCTHTL sửa đổi không đơn thuần là “cấm thêm sản phẩm nào”.
Bài toán lớn hơn là xây dựng một hệ thống tiêu chí đủ rõ để cơ quan quản lý nhận diện chính xác sản phẩm, đủ chặt để bảo vệ sức khỏe cộng đồng nhưng cũng có tính dự báo để không nhanh chóng lạc hậu trước sự thay đổi của công nghệ.
Bởi nếu pháp luật không theo kịp thực tiễn, khoảng trống sẽ xuất hiện. Và khi đó, khó khăn không chỉ nằm ở việc quản lý sản phẩm mới, mà còn nằm ở chính khả năng thực thi của pháp luật.
Phương Thảo
