Khi nói đến chủ quyền lãnh thổ, độc lập tự chủ, sức mạnh quốc gia thì nền kinh tế đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Và một khi doanh nhân Việt Nam có sức cạnh tranh và hội nhập với các tập đoàn xuyên quốc gia có lợi ích kinh tế, thì đây sẽ là một lá chắn vững chắc cho việc bảo vệ chủ quyền của đất nước.

TS. Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam

Cơ hội và thách thức

Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa của các hiệp định thương mại tự do với các đối tác lớn nhất trên thế giới. Trong đó, phải kể đến Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) đang đi vào giai đoạn nước rút và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA), dự kiến kết thúc đàm phán vào cuối năm nay. Việc chuẩn bị để đất nước sẵn sàng đón nhận các cơ hội, vượt qua các thách thức từ các hiệp định thương mại tự do được đặt ra ở thời điểm này là vô cùng cấp bách.

Quá trình thực hiện các cam kết, thực tiễn hội nhập WTO cho thấy, ngoài những nỗ lực cải cách thể chế, cần tăng cường cơ chế thông tin, tư vấn, hướng dẫn để hỗ trợ các DN chủ động hội nhập. Cần đề cao vai trò của các hiệp hội DN trong liên kết phòng vệ thương mại và vượt qua các rào cản thị trường. Nâng cao năng lực để bảo đảm các DN có thể tiếp cận được thị trường, tận dụng được lợi ích thực chất từ các ưu đãi thuế quan, không để tình trạng có tới 80% các ưu đãi thuế quan đã bị bỏ phí do các DN chưa có được sự chuẩn bị đủ mức trong những năm qua.

Về cải cách thể chế, thấm nhuần thông điệp đầu năm của Thủ tướng Chính phủ về đột phá thể chế, đặc biệt là trong các phiên thảo luận về Luật DN, đầu tư, trong các phiên họp, Quốc hội luôn đặt câu hỏi “đảm bảo quyền tự do của người dân và DN chưa”; “các biện pháp đưa ra đảm bảo yêu cầu đột phá chưa”… đã trở thành tư tưởng xuyên suốt của Quốc hội từ nội dung tinh thần Hiến pháp mới.

Lần đầu tiên, Chính phủ có Nghị quyết 19 về nâng cao năng lực cạnh tranh cải cách thể chế trong cuộc đua tranh khu vực, theo đó, yêu cầu trong 2 năm (từ nay đến năm 2015), cải cách thể chế phải đạt mức tiên tiến của khu vực ASEAN. Từ trước đến giờ, trong các chương trình hành động, nghị quyết đề ra nhiều, nhưng thực thi kém hiệu quả. Nhưng lần này, chưng trình hành động kèm theo cơ chế đảm bảo thực thi: trong 2 năm, nếu DNNN nào không CPH, có thể thay người đứng đầu.

Trung Quốc không dễ “trả đũa”…

Đầu tháng 5, Trung Quốc đã đưa giàn khoan Hải Dương 981 vào vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam, vi phạm nghiêm trọng chủ quyền của nước ta. Sự leo thang của phía Trung Quốc tại biển Đông đã tạo ra sự cảnh báo cao hơn, cũng như tạo sự đồng thuận trong việc xây dựng nền kinh tế tự chủ (đầu vào đầu ra, đa dạng hóa thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh…). Chúng ta phải có nội lực kinh tế đủ lớn, trong đó vai trò quan trọng là DN, nội lực kinh tế đó gắn kết với thời gian các DN thiết lập các khâu trong chuỗi giá trị. Trung Quốc không dễ trả đũa Việt Nam vì rất có thể sẽ ảnh hưởng  đến chuỗi giá trị toàn cầu, trong đó có các chuỗi giá trị thế giới tại Việt Nam.

Nhìn từ góc độ kinh tế, Việt Nam đang đứng trước những đòi hỏi mới trong việc duy trì quan hệ thương mại ổn định với Trung Quốc, đồng thời tăng cường các biện pháp hạn chế sự phụ thuộc quá lớn vào thị trường này. Tận dụng cơ hội từ các hiệp định thương mại tự do đầy triển vọng nói trên có thể là một cách thức hiệu quả nhằm đạt được mục tiêu này.

Hiện nay, về nguồn cung ứng đầu vào cho sản xuất dệt may, với một số nguyên phụ liệu, chúng ta đã phải nhập khẩu tới 50% – 60% từ thị trường Trung Quốc; có tới 90% hợp đồng EPC trong các dự án nhiệt điện do nhà thầu Trung Quốc thi công…

Nguyên nhân chủ yếu là do nguồn cung tín dụng và vật tư nguyên liệu, hàng hóa từ Trung Quốc rất dồi dào, rẻ so với các đối thủ cạnh tranh. Với các cam kết loại bỏ hoặc ít nhất là giảm thấp thuế quan và các rào cản kỹ thuật trong các hiệp định thương mại tự do với các đối tác thương mại hàng đầu thế giới trong thời gian sắp tới, Việt Nam sẽ có điều kiện nhập khẩu từ Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc Úc, NewZealand, Nga...; đồng thời thu hút đầu tư phát triển công nghiệp hỗ trợ để giảm nhập khẩu đầu vào trong một số ngành lĩnh vực công nghiệp trọng điểm của Việt Nam.

Về đầu ra của nền kinh tế, Trung Quốc chiếm khoảng 10% xuất khẩu của Việt Nam (là thị trường tiêu thụ một lượng gạo không nhỏ và nhiều nông sản khác của Việt Nam). Do đó, thị trường này có ảnh hưởng trực tiếp tới thu nhập của người nông dân và sản xuất nông nghiệp ở nước ta. Vẫn biết rằng, giá trị xuất khẩu sang Trung Quốc rất rẻ, có mặt hàng chỉ bằng 1/10 giá bán ở thị trường các nước phương Tây và luôn có những rủi ro rình rập, nhưng chúng ta vẫn tiếp tục xuất khẩu sang thị trường này, bởi hàng rào thuế quan nhập khẩu ở các thị trường Âu - Mỹ còn cao và chúng ta chưa có được một nền công nghiệp chế biến phát triển. Vì vậy, phải đầu tư đủ mức cho các chuỗi giá trị nông sản, các khu, cụm công nghiệp và thông qua các hiệp định thương mại tự do để tiếp tục đa dạng hóa đầu ra cho các sản phẩm, đặc biệt là nông sản Việt Nam tại các thị trường khó tính nhưng đầy tiềm năng của thế giới. Đây là yêu cầu sống còn đối với nền kinh tế Việt Nam mà cho đến nay, chúng ta còn chưa làm tốt.

Bên cạnh đó, rất cần tìm những lối ra cho nền kinh tế để tránh tình trạng lệ thuộc “bỏ tất cả trứng vào chung một giỏ” như hiện nay. Nhưng cũng cần thừa nhận một thực tế là chúng ta đang kinh doanh trong một nền thương mại toàn cầu - nơi mọi DN, mọi nền kinh tế đều có sự ràng buộc, liên hệ chặt chẽ với nhau. Điều này đúng với cả Việt Nam và Trung Quốc. Trong lúc có nhiều người lo ngại về những hành động trả đũa ngược của Trung Quốc với Việt Nam khi tranh chấp biển Đông leo thang như đóng cửa biên giới, dừng các hoạt động xuất nhập khẩu và đầu tư với Việt Nam, nhưng cũng có những ý kiến khác cho rằng, Trung Quốc không dễ gì làm điều đó (ít nhất là từ góc độ chính thức và ở quy mô lớn).

Do đó, với các hiệp định thương mại tự do cũ và mới, đồng thời với việc thực hiện các giải pháp nhằm giảm sự lệ thuộc của nền kinh tế vào Trung Quốc và chuẩn bị phương án chủ động ứng phó với những trục trặc, bất ổn có thể xảy ra trong quan hệ Việt –Trung, chúng ta sẽ tiếp tục lên án và kiên quyết đấu tranh, yêu cầu Trung Quốc phải rút dàn khoan ra khỏi vùng biển chủ quyền của nước ta. Song chúng ta cũng cần khẳng định rằng: Mọi động thái bài xích, kỳ thị hay phá hoại hoạt động giao thương, đầu tư giữa hai bên sẽ là thất sách, sẽ làm ảnh hưởng trực tiếp và lâu dài tới lợi ích kinh tế Việt Nam - Trung Quốc và các DN.


TS. Vũ Tiến Lộc, Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI)