Chỉ dẫn địa lý mở một chặng đường mới
Lễ hội Thanh trà Huế lần thứ VIII năm 2026 diễn ra từ ngày 29 đến 31/8 tại 423 Bùi Thị Xuân, phường Thủy Xuân, với chủ đề “Vị ngọt tiến vua”. Không gian lễ hội có trưng bày, giới thiệu cây và quả thanh trà, nông sản, sản phẩm thủ công mỹ nghệ, ẩm thực, hoạt động văn hóa và trải nghiệm du lịch cộng đồng, sinh thái tại các nhà vườn, nhà rường. Lễ cáo cung tiến Thanh trà tại đình làng Nguyệt Biều và Lương Quán tiếp tục nhắc lại lớp giá trị văn hóa lâu đời của sản vật này.
Nhưng Thanh trà Huế hiện không chỉ có giá trị từ câu chuyện truyền thống. Ngày 18/1/2024, Cục Sở hữu trí tuệ ban hành Quyết định số 11/QĐ-SHTT, cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00135 cho sản phẩm quả Thanh trà “Huế”. Đây là bước xác lập quyền quan trọng đối với tên gọi gắn với vùng địa lý và những đặc tính chất lượng riêng của sản phẩm.
Theo hồ sơ công bố của Cục Sở hữu trí tuệ, Thanh trà Huế có tép thon nhỏ, ráo, giòn, vị ngọt thanh pha chua nhẹ, không the, không đắng. Độ Brix nằm trong khoảng 9,43-11,23%; đường tổng số 7,80-9,34%; vitamin C 59,29-66,20 mg/100g. Những đặc tính này được hình thành từ điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng ở các vùng trồng và kinh nghiệm canh tác của người dân.
Điều đáng chú ý hơn là phạm vi chỉ dẫn địa lý không bó hẹp ở một làng hay một phường. Hồ sơ bảo hộ xác định nhiều vùng trồng thuộc Phong Điền, Quảng Điền, Hương Trà, Hương Thủy, Phú Lộc và khu vực thành phố Huế trước đây. Vì vậy, khi nói đến thương hiệu “Thanh trà Huế”, bài toán quản lý phải bao quát cả vùng chỉ dẫn địa lý, chứ không chỉ tập trung vào một điểm tổ chức lễ hội.
Có thương hiệu rồi, giá trị phải được đo trên thị trường
Bảo hộ chỉ dẫn địa lý giúp xác lập danh tiếng và cơ sở pháp lý, nhưng không tự động tạo ra chuỗi giá trị. Giá trị kinh tế chỉ tăng bền vững khi sản phẩm mang tên “Thanh trà Huế” được kiểm soát từ giống, vùng trồng, quy trình chăm sóc, thu hoạch đến phân loại, đóng gói và tiêu thụ.
Ngay tại vùng thanh trà nổi tiếng ven sông Hương, quy mô sản xuất cho thấy dư địa tổ chức lại chuỗi còn lớn. Khu vực Thủy Biều có khoảng 140 ha vườn thanh trà. Trong khi đó, diện tích sản xuất theo hướng VietGAP được cơ quan chuyên ngành công bố ở một số vùng vẫn mới ở quy mô từng nhóm hộ. Điều này cho thấy tiêu chuẩn hóa sản xuất cần tiếp tục được mở rộng nếu muốn đưa thương hiệu vào hệ thống phân phối hiện đại và những thị trường đòi hỏi truy xuất chặt chẽ.
Thành phố đã đưa Bưởi Thanh trà (Thanh Trà Huế) vào nhóm nông sản, chăn nuôi được ưu tiên trong Chương trình xúc tiến thương mại giai đoạn 2026-2030. Định hướng của chương trình là hỗ trợ các sản phẩm chủ lực, sản phẩm có lợi thế cạnh tranh và giá trị văn hóa đặc trưng tham gia chuỗi phân phối hiện đại, mở rộng thị trường trong nước và hướng tới xuất khẩu.
Đó là bước chuyển cần thiết: Từ quảng bá một đặc sản sang tổ chức thị trường cho một sản phẩm đã có chỉ dẫn địa lý. Khi ấy, câu hỏi không chỉ là một mùa bán được bao nhiêu quả, mà là bao nhiêu diện tích đạt quy trình kiểm soát; bao nhiêu hộ, hợp tác xã và doanh nghiệp được liên kết; tỷ lệ sản phẩm có truy xuất nguồn gốc; năng lực bảo quản sau thu hoạch; tỷ lệ được chế biến và giá trị tăng thêm mà người trồng nhận được.
Một chỉ dẫn địa lý chỉ phát huy đầy đủ khi người mua nhận biết được đâu là sản phẩm thuộc vùng bảo hộ và chất lượng tương ứng với tên gọi. Vì vậy, tem nhãn, truy xuất nguồn gốc và cơ chế kiểm soát việc sử dụng tên “Huế” phải trở thành một phần của thương mại hóa, không chỉ là thủ tục sở hữu trí tuệ.
Để lễ hội trở thành mắt xích của chuỗi giá trị
Lễ hội năm nay cho thấy địa phương đã bắt đầu đặt Thanh trà Huế trong một không gian rộng hơn. Tại lễ khai mạc, định hướng được nêu là tăng liên kết giữa nhà nông, nhà khoa học, doanh nghiệp, tín dụng và logistics; hỗ trợ áp dụng VietGAP, hữu cơ; thu hút doanh nghiệp bao tiêu và phát triển tour du lịch sinh thái, trải nghiệm tại vùng trồng.
Đây là hướng đi phù hợp với đặc trưng của Huế. Thanh trà không chỉ tạo ra giá trị từ quả tươi. Vườn thanh trà, nhà rường, cảnh quan ven sông Hương, câu chuyện cung tiến và ẩm thực từ thanh trà có thể tạo thêm dịch vụ du lịch và trải nghiệm. Nếu kết nối tốt, một đơn vị diện tích vườn không chỉ cho doanh thu nông sản mà còn có thể tạo giá trị từ dịch vụ, chế biến và thương mại đặc sản.
Tuy nhiên, để lễ hội thực sự là một mắt xích của chuỗi giá trị, sau mỗi kỳ tổ chức cần có những kết quả có thể đo được: Hợp đồng tiêu thụ mới, doanh nghiệp tham gia liên kết, diện tích được chuẩn hóa, sản phẩm chế biến mới, điểm bán được mở rộng hay tour trải nghiệm được duy trì thường xuyên. Khi những chỉ số ấy tăng lên, lễ hội mới chuyển từ quảng bá theo mùa thành công cụ phát triển thị trường.
Thanh trà Huế đã đi một bước quan trọng từ danh tiếng truyền thống đến tài sản trí tuệ được pháp luật bảo hộ. Bước tiếp theo khó hơn là biến tài sản ấy thành năng lực cạnh tranh. Muốn vậy, vùng trồng phải được bảo vệ, chất lượng phải đồng đều, tên gọi phải được sử dụng đúng, sản phẩm phải truy xuất được và người nông dân phải đứng trong chuỗi liên kết đủ mạnh.
Thanh trà Huế đã có danh tiếng và “tấm căn cước” chỉ dẫn địa lý. Giá trị tiếp theo của thương hiệu sẽ được đo bằng phần giá trị tăng thêm mà người trồng nhận được và khả năng sản phẩm đứng vững, đi xa hơn trên thị trường.
Đình Lương
