Từ gánh phở quê đến thương hiệu được biết đến rộng rãi
Có những vùng quê được nhận diện bởi một sản vật, một nghề truyền thống hay một món ăn. Với Vân Cù, đó là nghề phở.
Theo các tư liệu và câu chuyện được lưu truyền trong cộng đồng, nghề phở tại Vân Cù đã hình thành từ đầu thế kỷ XX và được trao truyền qua nhiều thế hệ. Từ những gánh phở mộc mạc, người làng Vân Cù, Giao Cù thời xưa mang nghề rời quê đi lập nghiệp, trước hết ở những đô thị lớn, rồi dần lan tỏa đến nhiều địa phương.
Những người con Vân Cù đi đến đâu, nghề phở được mang theo đến đó. Chính quá trình dịch chuyển ấy đã góp phần đưa tên tuổi phở Vân Cù, phở Cồ và phở bò Nam Định đến gần hơn với thực khách.
Điều đặc biệt là dù mỗi gia đình có cách gia giảm riêng, những người làm nghề vẫn giữ những nguyên tắc cốt lõi: Lựa chọn nguyên liệu, chuẩn bị bánh phở, xử lý thịt bò, ninh nước dùng và đặc biệt là giữ được cái “hồn” trong hương vị truyền thống.
Không chỉ dừng lại ở phạm vi trong nước, những người con quê hương làm nghề phở còn mang nghề đi lập nghiệp ở nước ngoài. Qua từng bát phở được nấu bằng sự tỉ mỉ và những bí quyết được truyền từ đời này sang đời khác, hình ảnh phở Việt cũng theo đó hiện diện tại nhiều nơi.
Đại diện lãnh đạo địa phương cho biết, làng Vân Cù, xã Nam Đồng là một trong những điểm khởi nguồn quan trọng của nghề phở và hiện có đông đảo người làm nghề quê Vân Cù sinh sống, hành nghề trên khắp cả nước và nước ngoài.
Giữ nghề cũng là giữ ký ức quê hương
Ở Vân Cù, nghề phở không đơn thuần là một phương thức mưu sinh.
Với nhiều gia đình, nghề đã trở thành một phần ký ức gia đình. Cha truyền cho con, người đi trước chỉ dẫn người đi sau. Những công đoạn tưởng như bình dị như tráng bánh, chuẩn bị nguyên liệu, ninh nước dùng hay pha chế gia vị đều chứa đựng kinh nghiệm mà không phải sách vở nào cũng có thể ghi lại đầy đủ.
Nghệ nhân Cồ Như Đồi, người có nhiều năm gắn bó với nghề phở Vân Cù, từng chia sẻ rằng, để giữ được hương vị truyền thống, người làm nghề phải đặt cái tâm vào từng công đoạn.
Nghệ nhân Cồ Như Đồi cho hay: "Nghề phở muốn tồn tại được thì trước hết phải giữ được cái gốc. Người trẻ có thể sáng tạo cách phục vụ, mở rộng thị trường, nhưng những bí quyết căn bản của nghề phải được truyền lại. Với chúng tôi, giữ nghề cũng chính là giữ một phần văn hóa và ký ức của quê hương".
Cũng chính từ quan niệm ấy, nghề phở Vân Cù vẫn được duy trì trong đời sống hiện đại.
Ngày nay, những hàng quán mang tên phở Vân Cù, phở Cồ hay phở bò Nam Định xuất hiện ở nhiều nơi. Ngay tại Nam Đồng, nghề phở tiếp tục hiện diện trong đời sống thường nhật với nhiều cơ sở kinh doanh của các gia đình có truyền thống làm nghề.
Phở Vân Cù (Cồ Phùng) Since 1908 là một trong những địa điểm đang kinh doanh phở tại khu vực Vân Cù; bên cạnh đó còn có nhiều cơ sở phở khác trên địa bàn Nam Đồng. Đây là minh chứng cho sức sống của nghề trong đời sống kinh tế địa phương.
Chính quyền địa phương đồng hành cùng làng nghề
Trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị nghề truyền thống, sự quan tâm của chính quyền địa phương đóng vai trò quan trọng. Đối với xã Nam Đồng, việc bảo tồn nghề phở không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ văn hóa mà còn gắn với phát triển kinh tế, quảng bá hình ảnh địa phương và xây dựng sản phẩm du lịch trải nghiệm.
Năm 2026, trong khuôn khổ Festival Phở, xã Nam Đồng phối hợp tổ chức chương trình tham quan, trải nghiệm nghề phở tại làng Vân Cù. Du khách được tìm hiểu quá trình làm bánh phở, chế biến nguyên liệu, nấu nước dùng và thưởng thức phở truyền thống.
Đáng chú ý, UBND xã Nam Đồng đã đưa vào quy hoạch không gian phát triển nghề Phở với diện tích 8,6 ha và thành lập Ban Chỉ đạo tổ chức các hoạt động, phân công nhiệm vụ cụ thể cho các lực lượng, đồng thời phối hợp với Chi hội phở Vân Cù, các nghệ nhân và người dân nhằm tổ chức hoạt động quảng bá, trải nghiệm nghề.
Trao đổi về vấn đề này, ông Nguyễn Văn Sinh, Chủ tịch UBND xã Nam Đồng cho rằng, việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm nghề phở là dịp để giới thiệu với du khách quy trình làm nên một bát phở truyền thống, đồng thời góp phần tôn vinh nghệ nhân, gìn giữ bí quyết nghề và quảng bá hình ảnh phở Việt nói chung, phở Vân Cù nói riêng.
Ông Nguyễn Văn Sinh, Chủ tịch UBND xã Nam Đồng cho biết: "Nghề phở là một giá trị truyền thống rất đáng tự hào của người dân Nam Đồng. Chính quyền địa phương xác định bảo tồn nghề phải gắn với phát huy giá trị nghề, tạo điều kiện để người dân tiếp tục làm nghề, đồng thời quảng bá hình ảnh làng phở đến du khách trong nước và quốc tế.
Chúng tôi mong muốn cùng các nghệ nhân, các gia đình làm nghề và những người con quê hương đang sinh sống ở nhiều nơi tiếp tục giữ gìn những giá trị cốt lõi của nghề phở. Đây không chỉ là câu chuyện của một món ăn mà còn là câu chuyện về văn hóa, con người và quê hương".
Nghề phở góp sức đổi thay quê hương
Đằng sau thương hiệu phở là sinh kế của hàng nghìn gia đình.
Theo thông tin từ địa phương, toàn xã Nam Đồng hiện có hơn 3.000 hộ dân làm nghề phở gia truyền. Con số này cho thấy mức độ gắn bó sâu sắc của nghề với đời sống kinh tế - xã hội của cộng đồng địa phương.
Từ nghề phở, nhiều gia đình có thêm nguồn thu nhập ổn định. Những người ở lại quê tiếp tục duy trì cơ sở sản xuất, kinh doanh; những người đi xa mở quán lại trở thành những “đại sứ” tự nhiên đưa tên tuổi quê hương đến những vùng đất mới.
Một bát phở vì thế không chỉ có thịt bò, bánh phở và nước dùng. Trong đó còn có câu chuyện về hành trình lập nghiệp của những người con Vân Cù.
Người dân giữ nghề bằng cả cuộc đời
Trong một căn bếp đỏ lửa, nồi nước dùng được chuẩn bị từ sớm. Công việc của người làm phở bắt đầu khi nhiều con đường trong làng còn chưa đông người qua lại.
Với những người đã gắn bó hàng chục năm với nghề, mỗi công đoạn gần như đã trở thành phản xạ nghề nghiệp. Nhưng phía sau sự thành thục ấy là cả một quá trình học hỏi, thử nghiệm và truyền nghề.
Ông Cồ Huy Khắc, người có nhiều năm làm nghề phở ở địa phương cho biết:
"Gia đình tôi làm phở đã nhiều năm. Nghề vất vả, phải dậy sớm, chuẩn bị nguyên liệu từ hôm trước, nhưng đổi lại đây là nghề của cha ông để lại. Con cháu trong gia đình vẫn muốn tiếp tục làm nghề vì đó là cái nghề đã nuôi sống gia đình và gắn với quê hương".
Người dân Vân Cù hiểu rằng, giữ được nghề trong thời đại mới không thể chỉ dựa vào ký ức. Nghề truyền thống muốn sống được phải thích ứng với thị trường, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, nâng cao chất lượng phục vụ và xây dựng thương hiệu.
Đó cũng là lý do câu chuyện bảo tồn nghề phở ngày càng được đặt trong mối quan hệ giữa văn hóa – kinh tế – du lịch.
Đưa làng phở trở thành điểm đến văn hóa ẩm thực
Những năm gần đây, Vân Cù không chỉ được biết đến như nơi sản sinh ra nhiều thế hệ người làm phở, mà còn từng bước trở thành điểm đến tìm hiểu văn hóa ẩm thực.
Năm 2022, chương trình “Về thăm làng phở Vân Cù” từng đón đoàn khách quốc tế là các nhà ngoại giao đang công tác tại Việt Nam cùng gia đình đến tham quan, trải nghiệm. Lễ hội Phở Vân Cù năm 2026 thu hút khoảng 16.000 lượt khách tương đương 16.000 bát phở
Những con số ấy cho thấy sức hấp dẫn của một làng nghề khi giá trị truyền thống được kể bằng chính câu chuyện của người dân.
Du khách đến Vân Cù không chỉ để ăn một bát phở. Họ có thể tìm hiểu cách người dân tráng bánh, chuẩn bị nguyên liệu, ninh nước dùng, nghe câu chuyện về những người làng rời quê đi lập nghiệp và cách một nghề truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Đó chính là giá trị mà không một nhà hàng hiện đại nào có thể dễ dàng tạo ra.
Giữ hồn phở để đi xa hơn
Hơn một thế kỷ đã trôi qua kể từ những ngày những gánh phở đầu tiên theo chân người Vân Cù rời quê.
Hôm nay, phở vẫn hiện diện trong từng con ngõ, từng căn bếp và những cửa hàng mang thương hiệu của người Vân Cù ở nhiều vùng đất.
Từ Nam Đồng, những người con quê hương tiếp tục mang nghề đi xa. Mỗi quán phở mở ở một miền đất mới lại là một lần tên quê hương được nhắc đến. Mỗi bát phở được phục vụ cho thực khách nước ngoài lại là một lần văn hóa ẩm thực Việt Nam được giới thiệu bằng cách gần gũi nhất.
Với chính quyền xã Nam Đồng, sự phát triển của nghề phở cũng mở ra hướng khai thác giá trị làng nghề gắn với văn hóa và du lịch. Với người dân, nghề phở tiếp tục là sinh kế. Với các nghệ nhân, đó là trách nhiệm gìn giữ bí quyết của cha ông.
Và với những người con Vân Cù đang ở khắp nơi, có lẽ điều họ mang theo không chỉ là một công thức nấu phở, đó còn là hương vị của quê nhà.
Bởi khi một bát phở Vân Cù được đặt xuống trước mặt thực khách ở một miền đất xa xôi, trong hương thơm của nước dùng và bánh phở, người ta vẫn có thể tìm thấy câu chuyện về một làng quê đã hơn một thế kỷ bền bỉ giữ nghề.
Linh Trần
