Với người Thái, bếp lửa là trung tâm của ngôi nhà. Ngày thường đã quan trọng, ngày Tết lại càng thiêng liêng hơn. Từ sáng sớm, con cháu cùng ông bà, cha mẹ vo gạo nếp, chuẩn bị cá, thịt, rau rừng. Hạt nếp nương được chọn kỹ, ngâm vừa đủ, đồ trong chõ gỗ đặt trên bếp than hồng. Khi mở vung, hơi nếp thơm quyện khắp gian nhà, báo hiệu một năm mới đủ đầy.
Bên đĩa xôi trắng dẻo là cá suối nướng kẹp tre, gà đồi luộc hoặc nướng, măng rừng, nộm hoa chuối và các loại rau hái từ ven suối. Cách chế biến chủ yếu là nướng, luộc, đồ để giữ nguyên hương vị tự nhiên. Mâm cơm thường bày trên mẹt tre, giản dị nhưng hài hòa, thể hiện quan niệm sống thuận theo núi rừng.
Nguồn nguyên liệu của người Thái bao đời nay gắn với sông suối và đại ngàn. Dọc các dòng sông như sông Luồng, sông Lò hay sông Âm, tục bắt cá tập thể vẫn được duy trì. Khi vào mùa, bà con cùng nhau quây chài, chắn lưới, chia đều thành quả theo quy ước của bản. Sự phân chia công bằng ấy nuôi dưỡng tinh thần cộng đồng và ý thức tôn trọng thiên nhiên. Với thú rừng, sau mỗi chuyến săn, một phần được dâng cúng thần linh, phần còn lại chia cho các hộ gia đình.
Trong mâm cơm Tết, các món canh giữ vị trí đặc biệt. Canh cay, canh măng chua, cá chua hay canh pịa đều mang vị đậm và hơi nồng. Nổi bật hơn cả là canh uôi – món canh nấu tổng hợp từ cá, thịt, rau rừng và bột gạo. Khi thêm trứng kiến đen béo bùi, món ăn trở nên thơm ngậy, ấm áp giữa tiết trời đầu xuân se lạnh.
Gia vị truyền thống cũng làm nên linh hồn ẩm thực Thái. Chẻo – món chấm đặc trưng – được làm từ cá nướng giã nhuyễn, trộn muối, ớt và “tời”, loại gia vị lên men từ đỗ và lá rừng, ủ trên gác bếp cho dậy mùi. Vị thơm nồng ấy khiến món luộc, món nướng thêm đậm đà. Bên cạnh đó, ché rượu cần luôn hiện diện trong những ngày Tết. Rượu ủ từ nếp và men lá, vị cay nhẹ, ngọt hậu, là biểu tượng của sự hiếu khách. Mọi người quây quần quanh ché rượu, cùng uống chung cần, chia sẻ lời chúc đầu năm.
Ngày nay, đời sống ở các bản làng đã đổi thay. Đường sá thuận tiện hơn, nhiều gia đình xây nhà kiên cố thay cho nhà sàn truyền thống. Thực phẩm cũng phong phú hơn trước. Tuy vậy, trong dịp lễ, Tết, những món ăn cổ truyền vẫn được gìn giữ như một phần không thể thiếu của bản sắc.
Tại xã Xuân Thái hay bản Ngàm, xã Sơn Điện, mâm cơm cúng tổ tiên vẫn có cơm lam ống nứa, cá nướng, xôi nếp nương và gà thả đồi. Những món ăn mộc mạc ấy đang trở thành điểm nhấn trong phát triển du lịch cộng đồng, giúp du khách hiểu hơn về đời sống văn hóa của người Thái.
Giữa nhịp sống hiện đại, mâm cơm Tết không chỉ là câu chuyện ẩm thực mà còn là sợi dây nối quá khứ với hiện tại. Giữ gìn những hương vị ấy cũng chính là gìn giữ hồn cốt của núi rừng và bản mường xứ Thanh.
Nam Sơn (t/h)
