Trong thời đại số hóa mạnh mẽ, mạng xã hội như Facebook, TikTok trở thành kênh bán hàng, livestream giới thiệu sản phẩm “nhà làm” phổ biến, kể cả đồ ăn nhanh, đồ ăn chế biến sẵn. Nhiều chủ cửa hàng chỉ hoạt động online, không có địa điểm kinh doanh cố định và thường thiếu hiểu biết pháp luật về an toàn thực phẩm (ATTP), mở rộng kinh doanh dễ gây rủi ro cho người tiêu dùng nếu quy trình vệ sinh, nguyên liệu không đảm bảo.
Pháp luật điều chỉnh và nghĩa vụ ATTP, xử lý hành vi vi phạm an toàn thực phẩm
Dù mang tính tự phát, hoạt động bán thực phẩm qua mạng xã hội vẫn phải tuân thủ pháp luật về ATTP. Các quy định này không phân biệt hình thức bán (offline hay online), mà chú trọng việc sản phẩm đến tay người tiêu dùng phải an toàn, có nguồn gốc rõ ràng, và người bán phải đảm bảo vệ sinh trong toàn bộ quá trình chế biến, bảo quản và cung cấp.
Khi xảy ra sự cố gây mất an toàn thực phẩm (ngộ độc, gây hại sức khỏe…), tùy mức độ, người bán sẽ phải chịu các loại trách nhiệm pháp lý sau:
Theo Luật sư Nguyễn Trung Hiếu, Giám đốc Công ty Luật Chân Thiện Mỹ: “Kinh doanh thực phẩm "nhà làm" qua Facebook, TikTok, dù mang tính tự phát và không có cửa hàng cố định, vẫn chịu sự điều chỉnh chặt chẽ của pháp luật về ATTP.
Khi xảy ra sự cố gây mất an toàn, chủ bếp ăn online phải đối mặt với 3 tầng trách nhiệm pháp lý nghiêm khắc.
Về xử phạt hành chính, theo điều 15 Nghị định 115/2018/NĐ-CP, người bán bị phạt tiền từ 1-15 triệu đồng nếu vi phạm điều kiện bảo đảm ATTP; hoặc phạt từ 1 đến 2 lần giá trị thực phẩm nếu sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc.
Hình phạt bổ sung gồm đình chỉ hoạt động từ 1 tháng đến 3 tháng và buộc tiêu hủy toàn bộ sản phẩm vi phạm.
Về trách nhiệm dân sự, căn cứ điều 590 Bộ Luật Dân sự 2015, người bán phải bồi thường toàn bộ thiệt hại về sức khỏe và tinh thần cho người tiêu dùng, bao gồm chi phí cứu chữa, thuốc men, thu nhập bị mất và tổn thất tinh thần.
Đặc biệt, nếu hậu quả nghiêm trọng, chủ bếp có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo điều 317 Bộ Luật Hình sự về tội "Vi phạm quy định về an toàn thực phẩm".
Mức phạt tiền từ 50-200 triệu đồng hoặc phạt tù thấp nhất là 1 năm, cao nhất là 20 năm. Người phạm tội còn có thể chịu hình phạt bổ sung: phạt tiền từ 20-100 triệu đồng, cấm hành nghề từ 1 năm đến 5 năm.
Cơ quan quản lý hiện dễ dàng truy vết sai phạm qua lịch sử chuyển khoản và dữ liệu vận chuyển, nên việc thiếu cửa hàng cố định không giúp né tránh trách nhiệm. Người bán cần chủ động đăng ký kinh doanh và tuân thủ quy chuẩn ATTP để bảo vệ bản thân và khách hàng”.
Quản lý và thách thức trên mạng xã hội
Việc kiểm soát các chủ bán thực phẩm trên Facebook và TikTok còn nhiều khó khăn do: Các tài khoản cá nhân không rõ ràng nguồn gốc; Địa chỉ giao dịch không chính xác; Hệ thống kiểm duyệt nội dung tự phát chưa mạnh dẫn tới sản phẩm không được kiểm chứng chất lượng.
Các cơ quan chức năng đã và đang tăng cường chỉ đạo xử lý các vi phạm về thực phẩm và quảng cáo trên mạng xã hội giống như với các nền tảng TMĐT lớn như Shopee, Lazada - yêu cầu chỉ bán sản phẩm đã đăng ký đầy đủ theo quy định an toàn thực phẩm.
Lời khuyên cho người bán và người tiêu dùng
Với người bán: Nếu muốn bán đồ ăn “tại nhà” hay trực tuyến lâu dài, cần tìm hiểu và tuân thủ các quy định pháp luật về bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, ghi rõ nguồn gốc, thời hạn sử dụng; nếu đủ điều kiện có thể đăng ký kinh doanh để tăng uy tín và tránh bị phạt.
Với người tiêu dùng: Nên ưu tiên mua từ các cửa hàng có đăng ký kinh doanh rõ ràng và chú ý đến đánh giá, phản hồi từ người mua khác; tránh mua đồ ăn không rõ nguồn gốc, để hạn chế nguy cơ ngộ độc hoặc rủi ro về sức khỏe.
Hoàng Phương (t/h)
