Bánh chưng gắn liền với truyền thuyết từ thời Hùng Vương thứ 6, khi hoàng tử Lang Liêu dâng lên vua cha chiếc bánh vuông tượng trưng cho đất, làm từ gạo nếp, đậu xanh và thịt lợn. Theo các tài liệu lịch sử, bánh chưng thể hiện quan niệm vũ trụ của người Việt xưa: Hình vuông đại diện cho đất đai màu mỡ, nơi nuôi dưỡng vạn vật, trong khi bánh giầy hình tròn tượng trưng cho trời. Món ăn này còn phản ánh nền văn minh lúa nước, với nguyên liệu từ trồng trọt và chăn nuôi, trở thành biểu tượng của sự no đủ, sum vầy. Ngày nay, việc gói bánh chưng vẫn là nghi thức quan trọng trong ngày Tết, giúp các thế hệ gắn kết, lưu giữ bản sắc dân tộc.
Quy trình làm bánh chưng đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn, thường bắt đầu từ việc chuẩn bị nguyên liệu sạch sẽ. Gạo nếp được chọn loại ngon, vo sạch rồi ngâm nước qua đêm để tăng độ dẻo. Đậu xanh tách vỏ, ngâm và hấp chín, giã nhuyễn thành nhân. Thịt lợn chọn phần nạc vai hoặc ba chỉ, ướp với hạt tiêu, hành củ, muối và đôi khi thêm chút nước mắm để tăng hương vị. Lá dong rửa sạch, lau khô dùng để gói, tạo lớp vỏ xanh tự nhiên. Người ta xếp lớp gạo, đậu, thịt rồi gạo lại, buộc chặt bằng lạt tre và luộc trong nồi lớn từ 8 đến 12 giờ trên lửa củi để bánh chín đều, giữ được độ dẻo dai. Cách làm này không chỉ giữ nguyên hương vị mà còn giúp bánh bảo quản lâu, phù hợp với ngày Tết kéo dài.
Bánh chưng khi chín có lớp lá dong thơm thoang thoảng, bên trong là gạo nếp dẻo mịn quyện với nhân đậu xanh bùi ngậy và thịt lợn mềm mặn mà. Hương vị tổng hòa giữa ngọt tự nhiên của nếp, béo của mỡ heo và cay nhẹ từ tiêu, tạo nên sức hút khó cưỡng. Người ta thường cắt bánh thành miếng vuông, ăn kèm dưa hành muối chua để cân bằng, tránh ngấy và hỗ trợ tiêu hóa. Trong các bữa ăn Tết, bánh chưng có thể rán giòn hoặc hấp lại, mang đến sự đa dạng. Nhiều người nhớ mãi vị bánh chưng xưa gói bằng bếp củi, giản dị nhưng đậm đà, gợi nhớ tuổi thơ và không khí gia đình quây quần.
Xét về dinh dưỡng, bánh chưng cung cấp đầy đủ bốn nhóm chất: bột đường từ gạo nếp, đạm từ thịt và đậu xanh, béo từ mỡ heo, cùng vitamin và khoáng chất từ hành, tiêu. Theo phân tích, 100g bánh chưng mang lại khoảng 181kcal năng lượng, 4,3g đạm, 4,2g béo, 31,6g bột đường, cùng canxi, sắt và kẽm. Món ăn này giúp bổ sung năng lượng nhanh chóng, tốt cho sức khỏe tổng thể, đặc biệt trong mùa đông lạnh giá. Tuy nhiên, do nếp khó tiêu, nên ăn kèm rau củ muối để kích thích hệ tiêu hóa, tránh đầy bụng. Bánh chưng còn góp phần cân bằng bữa ăn Tết, kết hợp giữa truyền thống và lợi ích sức khỏe. 
Nhiều người Việt coi bánh chưng là "hồn Tết", không chỉ vì hương vị mà còn vì giá trị tinh thần. Một số chia sẻ rằng bánh mang lại cảm giác ấm áp, gợi nhớ ký ức gia đình, dù xã hội hiện đại khiến việc chuẩn bị trở nên tốn kém hơn. Tổng thể, bánh chưng nhận được đánh giá cao về sự giản dị, dinh dưỡng và khả năng gắn kết, trở thành món ăn không thể thay thế trong dịp lễ lớn nhất năm.
Bánh chưng không chỉ là món ăn mà còn là sợi chỉ đỏ nối liền quá khứ và hiện tại, giúp mỗi gia đình Việt Nam cảm nhận rõ hơn giá trị của sự đoàn tụ và truyền thống.
Lê Thanh (t/h)
