Bánh chưng: Hình ảnh của đất trời và nền nông nghiệp lúa nước
Bánh chưng luôn hiện diện trong Tết miền Bắc và được xem là biểu tượng của Tết Việt. Theo câu chuyện từ thời vua Hùng thứ 6, hoàng tử Lang Liêu đã dâng bánh chưng hình vuông đại diện cho đất cùng bánh giầy hình tròn đại diện cho trời. Nguồn gốc này xuất hiện trong nhiều tài liệu lịch sử, nhấn mạnh rằng, bánh chưng phản ánh nền nông nghiệp lúa nước của dân tộc, với nguyên liệu từ gạo nếp, đậu xanh và thịt lợn – sản phẩm từ lao động ruộng đồng.
Món ăn này được chọn cho ngày Tết để bày tỏ lòng biết ơn tổ tiên, đất trời và hy vọng một năm mới thuận lợi, mùa màng tốt tươi. Ý nghĩa của nó thể hiện qua hình thức: Lớp lá dong xanh bao quanh tượng trưng cho sự bảo vệ của cha mẹ, còn nhân bánh đầy đủ nhắc nhở về cuộc sống no ấm.
Bánh tét: Hương vị miền Nam và tinh thần đoàn kết
Gần giống bánh chưng nhưng phổ biến ở miền Nam, bánh tét có dạng trụ dài, gói bằng lá chuối và nấu trong nồi to. Nguồn gốc bánh tét có từ xa xưa, được đề cập trong "Gia Định thành thông chí" của Trịnh Hoài Đức thế kỷ 19, và một số câu chuyện liên quan đến chiến thắng của Quang Trung trước quân Thanh năm 1789. Khi ấy, bánh tét được gói để quân sĩ ăn Tết, tiện mang theo và giữ được lâu.
Món này được dùng trong ngày Tết nhờ tính tiện lợi, có thể cúng tổ tiên (bánh chay) hoặc ăn cùng gia đình (bánh mặn với nhân đậu xanh, thịt mỡ). Ý nghĩa nằm ở sự gắn bó cộng đồng: quá trình gói bánh cần mọi người cùng làm, tượng trưng cho sự đoàn kết và tình quê hương. Tên "tét" đến từ việc cắt bánh thành khoanh, thể hiện sự chia sẻ.
Dưa kiệu: Mang lại sự cân bằng và bình an
Dưa kiệu, tức củ kiệu muối chua ngọt, là món phụ quan trọng trong mâm cỗ Tết miền Nam. Nguồn gốc có thể từ thời Hùng Vương ở Việt Nam. Ở Việt Nam, dưa kiệu làm từ củ kiệu ngâm giấm, đường và muối, thường ăn kèm bánh tét hoặc thịt kho.
Nó được chọn cho Tết để cân bằng vị giác sau các món đậm đà, hỗ trợ tiêu hóa nhờ lên men tự nhiên. Ý nghĩa văn hóa là đem lại may mắn, với vị chua mặn ngọt đại diện cho sự hài hòa trong đời sống.
Thịt kho tàu: Sự kết hợp giữa trời đất và bữa ăn gia đình
Thịt kho tàu, hay thịt heo kho trứng vịt, là món mặn đặc trưng Tết miền Nam. Tên "tàu" không liên quan đến Trung Quốc mà chỉ cách kho lâu với nước dừa, theo nhà văn Bình Nguyên Lộc. Món này thường xuất hiện trong bữa ăn hàng ngày nhưng đặc biệt trong Tết, cúng đình và giỗ chạp.
Nó được dùng trong Tết vì dễ giữ lâu (kho kỹ không hỏng), phù hợp thời tiết ấm áp miền Nam và cung cấp năng lượng cho lễ hội. Ý nghĩa triết lý qua hình thức: miếng thịt vuông (đất) và trứng tròn (trời), tượng trưng cho sự hài hòa vũ trụ, cầu năm mới yên bình. Kết hợp với dưa kiệu hoặc canh khổ qua, món ăn này còn cân bằng dinh dưỡng.
Nem rán: Món ăn giòn tan đại diện cho sự may mắn và sum vầy
Nem rán, còn gọi là chả giò ở miền Nam hay chả cuốn ở miền Trung, là món ăn không thể thiếu trong mâm cỗ Tết trên khắp ba miền. Nguồn gốc của nem rán được cho là bắt nguồn từ chả giò Sài Gòn, sau đó được người Hà Nội biến tấu thành phiên bản riêng với phong vị đặc trưng, và đã tồn tại gần 100 năm ở Hà Nội. Nguyên liệu chính gồm thịt lợn nạc băm nhuyễn, tôm tươi, miến, giá đỗ, nấm hương, mộc nhĩ, trứng gà, cuốn trong vỏ nem mỏng và rán vàng giòn.
Món này được chọn cho ngày Tết vì dễ làm, phù hợp ăn khai vị hoặc kèm cơm, giúp bữa ăn thêm phong phú. Ý nghĩa của nem rán nằm ở lớp vỏ giòn tan tượng trưng cho sự may mắn, khởi đầu mới mẻ, và quá trình chuẩn bị đòi hỏi sự tham gia của cả nhà, thể hiện sự sum vầy gia đình. Tuy nhiên, các vấn đề liên quan bao gồm rủi ro sức khỏe từ dầu mỡ khi rán, dễ gây tăng cân hoặc khó tiêu nếu ăn nhiều, cùng việc sử dụng vỏ nem công nghiệp kém chất lượng ảnh hưởng đến an toàn thực phẩm.
Các món ăn như bánh chưng, bánh tét, dưa kiệu, thịt kho tàu và nem rán không chỉ là thức ăn mà còn là sợi chỉ nối quá khứ với hiện tại, giúp thế hệ trẻ nhận thức rõ hơn về gốc rễ dân tộc. Trong thời kỳ đô thị hóa cùng biến đổi khí hậu, việc duy trì những món này yêu cầu kết hợp giữa nét cổ xưa và cách thức mới, như chọn nguyên liệu hữu cơ hoặc điều chỉnh công thức lành mạnh.
Lê Thanh (t/h)
