Món tôm chua có nguồn gốc từ vùng Gò Công, tỉnh Tiền Giang, và được Thái hậu Từ Dũ mang theo khi về Huế vào khoảng nửa đầu thế kỷ 19. Món ăn nhanh chóng chinh phục khẩu vị của vua Thiệu Trị và Tự Đức, trở thành món thường xuyên xuất hiện trong các bữa ngự thiện và yến tiệc cung đình. Sau đó, công thức được điều chỉnh để phù hợp với ẩm thực hoàng gia, rồi lan tỏa ra dân gian, trở thành đặc sản nổi tiếng của Huế.
Để làm nên hũ tôm chua chuẩn vị, người ta chọn tôm đất hoặc tôm sông tươi, không dùng tôm biển to mập. Tôm được rửa sạch, cắt đầu, rút chỉ đen, rồi ngâm trong rượu trắng khoảng 30 phút đến vài giờ để khử mùi tanh. Sau đó, trộn đều với riềng thái sợi, tỏi và ớt lát mỏng, măng non, bột nếp hoặc xôi nếp nấu chín, cùng nước mắm, muối, đường. Hỗn hợp được xếp lớp vào hũ thủy tinh hoặc sành, phủ lá ổi non và nẹp tre để nén chặt, rồi ủ ở nơi thoáng mát hoặc phơi nắng nhẹ từ 5-10 ngày tùy độ chua mong muốn. Quá trình lên men tự nhiên giúp tôm chín giòn, thấm vị. Tỉ lệ gia vị có thể điều chỉnh theo khẩu vị từng nhà, nhưng cần đảm bảo sự cân bằng để tránh mặn gắt hoặc chua quá.
Về khẩu vị, tôm chua Huế mang vị chua thanh dịu dàng từ quá trình lên men, kết hợp với cay nồng của ớt và riềng, ngọt béo từ thịt tôm, bùi của nếp, cùng mặn ngọt hài hòa từ nước mắm. Màu sắc bắt mắt với tôm đỏ hồng, riềng trắng, ớt đỏ tạo nên sức hấp dẫn ngay từ cái nhìn đầu tiên, không gắt mà quyện lẫn tinh tế.
Tôm chua chủ yếu được dùng như một loại nước chấm hoặc món ăn kèm để tăng thêm hương vị cho bữa ăn. Nó thường xuất hiện trong mâm cơm gia đình Huế, giúp cân bằng vị giác khi ăn với các món chính. Đặc biệt, món này phổ biến trong dịp Tết Nguyên đán, khi người Huế dùng nó để chống ngán sau những bữa tiệc giàu đạm từ thịt cá, bánh chưng hay bánh tét. Ngoài ra, tôm chua còn được sử dụng trong các dịp lễ hội gia đình hoặc tụ họp, góp phần làm phong phú mâm cỗ truyền thống. 
Các món ăn kèm với tôm chua thường là thịt heo luộc, dưa giá, rau sống như vả, dứa, chuối chát, rau thơm, quế, cùng cơm trắng nóng hổi hoặc bún tươi. Một cách phổ biến khác là cuốn bánh tráng (hoặc bánh đa) với thịt luộc, rau sống và tôm chua. Để thưởng thức, người ta thường chấm thịt luộc trực tiếp vào nước chấm từ tôm chua, hoặc cuốn tất cả vào bánh tráng rồi chấm thêm. Sự kết hợp này tạo nên vị giòn tan của rau, ngọt mềm của thịt, chua cay của tôm, mang lại trải nghiệm ngon miệng, phù hợp cho bữa ăn gia đình quây quần. Có thể ăn kèm bún hoặc xôi để thay đổi, nhưng cách truyền thống nhất vẫn là với thịt luộc và rau sống để giữ nguyên sự cân bằng.
Tôm chua không chỉ là món ăn mà còn là biểu tượng của sự khéo léo trong ẩm thực Huế, nơi mỗi nguyên liệu đều được tận dụng để tạo nên sự hài hòa. Nếu có dịp ghé thăm cố đô, đừng quên thử món này để cảm nhận trọn vẹn tinh hoa ẩm thực miền Trung.
L.T(t/h)
