Trung Đông những năm gần đây nổi lên là một trong những thị trường tiềm năng của thủy sản Việt Nam. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu thủy sản sang khu vực này đạt khoảng 401 triệu USD, tăng gần 10% so với năm trước. Các mặt hàng đóng góp lớn vào tăng trưởng gồm cá tra, tôm và nhiều nhóm cá khác, trong đó cá tra đạt gần 176 triệu USD với mức tăng hơn 18%. Điều này cho thấy nhu cầu tiêu thụ thủy sản tại khu vực vẫn đang duy trì xu hướng mở rộng.
Tuy nhiên, từ cuối tháng 2 và đầu tháng 3/2026, căng thẳng quân sự xoay quanh trục Iran – Israel, cùng với yếu tố can dự của Hoa Kỳ, đã khiến rủi ro thương mại tại Trung Đông gia tăng nhanh chóng. Chỉ trong thời gian ngắn, xung đột đã tác động trực tiếp đến hoạt động vận tải và bảo hiểm hàng hải, đặc biệt tại những tuyến đường chiến lược của thương mại toàn cầu.
Một trong những điểm nóng của rủi ro hiện nay là khu vực Eo biển Hormuz - tuyến vận tải quan trọng nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Đây là hành lang hàng hải giữ vai trò then chốt trong lưu thông năng lượng và hàng hóa quốc tế. Khi các cảnh báo an ninh được nâng lên, nhiều hãng tàu lớn đã điều chỉnh hoạt động để giảm thiểu rủi ro.
Theo đó, một số tuyến vận tải qua Hormuz tạm thời bị hạn chế, trong khi nhiều tàu container được yêu cầu tìm khu vực neo đậu an toàn hoặc chuyển hướng hành trình. Thay vì đi qua tuyến Biển Đỏ – Bab el-Mandeb – kênh đào Suez, một số tàu phải vòng xuống Mũi Hảo Vọng để tiếp cận các cảng Trung Đông.
Việc thay đổi hành trình khiến thời gian vận chuyển kéo dài thêm từ một đến hai tuần tùy tuyến. Điều này không chỉ làm giảm hiệu suất khai thác của đội tàu mà còn gây thiếu hụt container, đặc biệt là container lạnh – loại thiết bị quan trọng đối với vận chuyển thủy sản.
Trong bối cảnh đó, cước vận tải biển đã tăng mạnh chỉ trong thời gian ngắn. Nhiều tuyến vận chuyển từ châu Á đến khu vực Vùng Vịnh ghi nhận mức giá gần như tăng gấp đôi so với trước. Bên cạnh đó, các hãng tàu cũng áp dụng phụ phí rủi ro chiến tranh cho container đi và đến Trung Đông, với mức từ 1.500 đến 4.000 USD mỗi container. Đối với container lạnh, mức phụ phí thường cao hơn do yêu cầu kỹ thuật đặc thù.
Song song với vận tải, thị trường bảo hiểm hàng hải cũng phản ứng mạnh trước các diễn biến địa chính trị. Một số tổ chức bảo hiểm đã thu hẹp hoặc tạm ngừng cung cấp bảo hiểm rủi ro chiến tranh đối với tàu hoạt động tại khu vực Vịnh Ba Tư. Điều này khiến chi phí bảo hiểm tăng lên đáng kể và tạo thêm áp lực tài chính cho các doanh nghiệp trong chuỗi logistics.
Đối với ngành thủy sản, những biến động này không chỉ làm tăng chi phí vận chuyển mà còn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm. Hàng thủy sản, đặc biệt là sản phẩm tươi hoặc đông lạnh, yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt về nhiệt độ và thời gian vận chuyển. Khi hành trình kéo dài, doanh nghiệp phải chi thêm chi phí điện năng duy trì nhiệt độ container, phí lưu bãi và các chi phí phát sinh khác.
Một điểm đáng chú ý là Dubai – với cảng Jebel Ali – hiện đóng vai trò trung tâm trung chuyển thủy sản lớn của khu vực Trung Đông. Khi các tuyến vận tải bị gián đoạn hoặc tàu chuyển hướng, lượng tàu chờ tại cảng có thể gia tăng, làm phát sinh nguy cơ ùn tắc và thiếu vị trí cắm điện cho container lạnh. Điều này có thể khiến chi phí lưu kho và lưu container tăng cao, đồng thời làm tăng rủi ro ảnh hưởng đến chất lượng hàng hóa.
Theo đánh giá của các chuyên gia ngành thủy sản, tác động của xung đột Trung Đông có thể được nhìn nhận ở hai cấp độ. Ở phạm vi khu vực, chi phí logistics và bảo hiểm tăng trực tiếp đẩy giá thủy sản nhập khẩu lên cao, đặc biệt đối với các sản phẩm phục vụ phân khúc nhà hàng và khách sạn cao cấp. Trong khi đó, ở phạm vi toàn cầu, mức độ ảnh hưởng sẽ phụ thuộc vào thời gian kéo dài của khủng hoảng.
Nếu căng thẳng sớm hạ nhiệt, các tuyến vận tải có thể được khôi phục dần và chuỗi cung ứng sẽ nhanh chóng ổn định trở lại. Ngược lại, nếu rủi ro kéo dài, việc chuyển hướng hành trình có thể trở thành trạng thái vận hành mới của ngành vận tải biển, khiến chi phí logistics duy trì ở mức cao trong thời gian dài.
Trước bối cảnh này, VASEP khuyến nghị doanh nghiệp thủy sản Việt Nam cần chủ động thích ứng bằng cách đa dạng hóa tuyến vận chuyển, tăng cường dự trữ hàng tại các trung tâm trung chuyển và ưu tiên các hợp đồng vận tải dài hạn. Việc theo dõi sát tình hình địa chính trị, chính sách của hãng tàu và thị trường bảo hiểm cũng được xem là yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro và duy trì ổn định hoạt động xuất khẩu.
Nam Sơn (t/h)
