Một ví dụ điển hình là HTX Đắk Ka tại Lâm Đồng. Từ phương thức sản xuất thủ công, HTX này đã mạnh dạn đầu tư công nghệ, từng bước số hóa toàn bộ quy trình sản xuất cà phê. Việc ứng dụng máy tách màu tích hợp trí tuệ nhân tạo giúp nâng cao độ chính xác trong phân loại nguyên liệu, thay thế hoàn toàn phương pháp thủ công trước đây. Hệ thống nhà kính phục vụ phơi sấy cho phép kiểm soát độ ẩm ổn định, giảm thiểu rủi ro do thời tiết.
Đặc biệt, HTX đã đưa công nghệ sinh học vào quá trình lên men, sử dụng hệ vi sinh vật có lợi để tạo ra hương vị đặc trưng cho sản phẩm. Ở khâu rang xay, quy trình được tự động hóa bằng phần mềm lập trình, đảm bảo độ đồng nhất giữa các mẻ sản phẩm – yếu tố quan trọng trong việc xây dựng niềm tin với người tiêu dùng.
Không chỉ dừng lại ở sản xuất, HTX Đắk Ka còn chuyển đổi mạnh mẽ trong quản trị. Khoảng một nửa hoạt động điều hành đã được thực hiện trên nền tảng số, từ họp trực tuyến, quản lý dữ liệu đến trao đổi công việc. Nhờ đó, chi phí vận hành giảm đáng kể, trong khi tính minh bạch và hiệu quả được nâng cao.
Trong lĩnh vực tiêu thụ, HTX tận dụng các nền tảng số như TikTok, Facebook hay Zalo để quảng bá sản phẩm, kết hợp website, mã QR truy xuất nguồn gốc nhằm tăng độ tin cậy. Các công cụ trí tuệ nhân tạo như ChatGPT hay Gemini cũng được ứng dụng trong marketing và chăm sóc khách hàng.
Nhờ những bước đi này, sản phẩm cà phê của HTX đã đạt chuẩn OCOP 3 sao, từng bước khẳng định chỗ đứng trên thị trường. Quan trọng hơn, mô hình cho thấy chuyển đổi số không chỉ là công cụ hỗ trợ mà đã trở thành nền tảng cốt lõi cho phát triển.
Trên quy mô rộng hơn, tại Lâm Đồng, khu vực HTX đang có những chuyển biến tích cực. Hàng trăm HTX đã tham gia chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ, với nhiều sản phẩm OCOP đạt tiêu chuẩn 3–4 sao. Tuy nhiên, quy mô mở rộng cũng kéo theo yêu cầu cao hơn về quản trị, truy xuất nguồn gốc và đáp ứng tiêu chuẩn thị trường.
Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số trở thành xu hướng tất yếu. Việc ứng dụng công nghệ giúp HTX kiểm soát chặt chẽ toàn bộ chuỗi giá trị, từ vùng nguyên liệu đến phân phối. Đồng thời, các nền tảng thương mại điện tử mở ra cơ hội tiếp cận trực tiếp với người tiêu dùng, giảm phụ thuộc vào khâu trung gian.
Tuy nhiên, chuyển đổi số sẽ không phát huy trọn vẹn hiệu quả nếu thiếu đi chiến lược phát triển SHTT. Trong nền kinh tế tri thức, giá trị sản phẩm không chỉ nằm ở chất lượng mà còn ở thương hiệu, bao bì, chỉ dẫn địa lý và các yếu tố sáng tạo. Đối với sản phẩm OCOP, việc đăng ký và bảo hộ SHTT đóng vai trò như “lá chắn” bảo vệ trước nguy cơ bị làm giả, đồng thời là công cụ gia tăng giá trị.
Thực tế cho thấy, nhiều HTX đã bắt đầu quan tâm đến xây dựng thương hiệu và đăng ký nhãn hiệu. Tuy nhiên, nhận thức và mức độ triển khai vẫn chưa đồng đều. Trong khi đó, sự phát triển của thương mại điện tử lại làm gia tăng nguy cơ xâm phạm quyền SHTT, khiến việc bảo hộ càng trở nên cấp thiết.
Để giải quyết vấn đề này, cần hình thành “văn hóa sở hữu trí tuệ” trong khu vực HTX. Điều này đòi hỏi sự thay đổi từ nhận thức đến hành động: coi đổi mới sáng tạo là yếu tố cốt lõi, chủ động đăng ký bảo hộ, đồng thời khai thác hiệu quả giá trị thương hiệu.
Bên cạnh đó, vai trò hỗ trợ của cơ quan quản lý là rất quan trọng. Các chính sách cần tập trung vào hỗ trợ đăng ký SHTT, đào tạo nhân lực và thúc đẩy kết nối giữa HTX với viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp công nghệ.
Có thể thấy, khi chuyển đổi số và SHTT được triển khai đồng bộ, khu vực HTX sẽ có thêm động lực để bứt phá. Từ những mô hình tiên phong như HTX Đắk Ka, một hướng đi mới đang dần hình thành – nơi công nghệ và tri thức trở thành nền tảng để nâng tầm giá trị nông sản Việt Nam trên thị trường.
Nam Sơn (t/h)
