Thực tiễn đang đặt ra yêu cầu phải hoàn thiện thể chế
Theo Bộ Y tế, tình hình ngộ độc thực phẩm vẫn diễn biến phức tạp, đặc biệt tại các bếp ăn tập thể, cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống và thức ăn đường phố. Bên cạnh các nguy cơ truyền thống như thực phẩm ôi thiu, thực phẩm nhiễm vi sinh vật, tồn dư hóa chất vượt ngưỡng cho phép, thị trường hiện nay còn xuất hiện nhiều hình thức vi phạm mới gắn với thương mại điện tử và môi trường số.
Thực tế cho thấy, nhiều loại thực phẩm được quảng cáo là “hữu cơ”, “nhà làm”, “đặc sản vùng miền” hay “thực phẩm sạch” được bán qua livestream, mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến nhưng rất khó kiểm chứng nguồn gốc, chất lượng. Không ít trường hợp người tiêu dùng chỉ phát hiện sản phẩm có vấn đề sau khi sử dụng hoặc khi cơ quan chức năng vào cuộc kiểm tra.
Đáng chú ý, một số vụ việc gần đây cho thấy vi phạm an toàn thực phẩm không còn đơn thuần là hành vi sản xuất, kinh doanh hàng hóa kém chất lượng mà đã xuất hiện dấu hiệu lợi ích nhóm, gian lận có tổ chức. Vụ án liên quan đến việc cung cấp thực phẩm không bảo đảm chất lượng vào trường học tại Thái Nguyên, dẫn đến khởi tố các đối tượng về hành vi đưa và nhận hối lộ, là minh chứng cho thấy tính chất phức tạp của vấn đề.
Những diễn biến đó cho thấy hệ thống pháp luật hiện hành dù đã tương đối đầy đủ nhưng vẫn cần tiếp tục được hoàn thiện để thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của thị trường thực phẩm hiện đại.
Tháo gỡ những “điểm nghẽn” trong quản lý an toàn thực phẩm
Một trong những vấn đề được nhiều chuyên gia đề cập là tình trạng phân công quản lý còn có lúc, có nơi chưa thực sự đồng bộ. Hiện nay, công tác quản lý an toàn thực phẩm liên quan đến nhiều ngành, lĩnh vực khác nhau như y tế, nông nghiệp, công thương và chính quyền địa phương. Việc phân cấp quản lý theo từng nhóm sản phẩm đã góp phần nâng cao hiệu quả giám sát, song trong một số trường hợp vẫn xuất hiện tình trạng chồng chéo hoặc chưa xác định rõ trách nhiệm chính khi xảy ra vi phạm.
Bên cạnh đó, chế tài xử lý đối với một số hành vi vi phạm vẫn chưa theo kịp thực tiễn. Lợi nhuận từ kinh doanh thực phẩm giả, thực phẩm không rõ nguồn gốc hoặc vi phạm quy định an toàn thực phẩm có thể rất lớn, trong khi mức xử phạt hành chính ở một số trường hợp chưa đủ sức răn đe. Điều này khiến một số đối tượng sẵn sàng chấp nhận rủi ro để trục lợi.
Một thách thức khác là sự phát triển nhanh của hoạt động kinh doanh thực phẩm trên môi trường số. Các hình thức bán hàng qua livestream, hội nhóm mạng xã hội hay nền tảng thương mại điện tử giúp mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường, nhưng cũng khiến công tác quản lý trở nên phức tạp hơn. Nhiều sản phẩm không có thông tin truy xuất nguồn gốc rõ ràng, địa điểm kinh doanh thay đổi liên tục hoặc hoạt động theo hình thức cá nhân nhỏ lẻ, gây khó khăn cho lực lượng chức năng trong quá trình kiểm tra, xử lý.
Ở cấp cơ sở, năng lực hậu kiểm vẫn là bài toán cần tiếp tục được quan tâm. Trong khi số lượng cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm ngày càng tăng thì nguồn nhân lực làm công tác kiểm tra, giám sát tại nhiều địa phương còn hạn chế. Không ít xã, phường chưa có lực lượng chuyên trách, khiến việc kiểm tra thường xuyên gặp khó khăn.
Chính vì vậy, nhiều vụ việc chỉ được phát hiện sau khi xảy ra ngộ độc hoặc thông qua phản ánh của người dân. Điều này cho thấy công tác quản lý cần chuyển mạnh từ tư duy xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa rủi ro.
Hoàn thiện chính sách theo hướng quản lý chủ động và hiện đại
Trước những yêu cầu mới của thực tiễn, nhiều chuyên gia cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách theo hướng đồng bộ, minh bạch và lấy phòng ngừa làm trọng tâm.
Trước hết, cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định pháp luật để bảo đảm nguyên tắc “rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm” trong quản lý an toàn thực phẩm. Mỗi khâu trong chuỗi sản xuất, chế biến, vận chuyển và tiêu thụ thực phẩm cần được xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm quản lý, tránh tình trạng chồng chéo hoặc bỏ sót trách nhiệm.
Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quản lý an toàn thực phẩm. Hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử, cơ sở dữ liệu dùng chung giữa các ngành, công nghệ mã QR hay nền tảng quản lý chuỗi cung ứng có thể giúp nâng cao tính minh bạch, hỗ trợ cơ quan chức năng phát hiện sớm nguy cơ vi phạm và giúp người tiêu dùng dễ dàng kiểm tra thông tin sản phẩm.
Đối với hoạt động kinh doanh trên môi trường mạng, nhiều ý kiến cho rằng cần bổ sung các quy định phù hợp với thực tiễn mới. Người bán cần có trách nhiệm công khai đầy đủ thông tin sản phẩm, nguồn gốc hàng hóa và chịu trách nhiệm về chất lượng sản phẩm cung cấp. Đồng thời, các nền tảng thương mại điện tử cũng cần tham gia sâu hơn vào quá trình kiểm soát hàng hóa được kinh doanh trên hệ thống của mình.
Bên cạnh đó, việc nâng cao hiệu quả hậu kiểm và tăng cường chế tài xử lý vi phạm là yêu cầu quan trọng. Đối với các hành vi cố ý đưa thực phẩm bẩn ra thị trường, sản xuất thực phẩm giả, gian lận có tổ chức hoặc gây hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe cộng đồng, cần áp dụng các biện pháp xử lý nghiêm minh, kể cả xử lý hình sự khi đủ căn cứ theo quy định pháp luật.
Tuy nhiên, các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng quản lý nhà nước chỉ là một mắt xích trong toàn bộ hệ sinh thái bảo đảm an toàn thực phẩm. Bên cạnh cơ quan quản lý, doanh nghiệp phải nâng cao trách nhiệm trong sản xuất, kinh doanh; các cơ sở sản xuất cần tuân thủ nghiêm các tiêu chuẩn an toàn; còn người tiêu dùng cần hình thành thói quen lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và chủ động phản ánh các dấu hiệu vi phạm tới cơ quan chức năng.
Thực tiễn cho thấy, không một cơ quan hay lực lượng nào có thể đơn độc giải quyết bài toán an toàn thực phẩm. Trong bối cảnh thị trường ngày càng mở rộng và phương thức kinh doanh liên tục thay đổi, việc hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng hiện đại, minh bạch và chủ động phòng ngừa đang trở thành yêu cầu tất yếu.
Chỉ khi xây dựng được một hệ thống quản lý đủ chặt chẽ, đủ linh hoạt và đủ sức răn đe, công tác bảo đảm an toàn thực phẩm mới thực sự chuyển từ “xử lý vi phạm” sang “ngăn ngừa rủi ro”, góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng, nâng cao chất lượng cuộc sống và củng cố niềm tin của người tiêu dùng đối với thị trường thực phẩm.
Hậu Thạch
