Xu hướng rút lui vẫn tiếp diễn
Báo cáo tiếp thu, giải trình của Chính phủ về phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026–2030 cho thấy một thực tế đáng chú ý: phần lớn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường có quy mô vốn dưới 10 tỷ đồng, chiếm tới 90,3%, tập trung chủ yếu ở lĩnh vực bán buôn, bán lẻ và sửa chữa ô tô, xe máy (chiếm 38,61%). Xu hướng này đã kéo dài nhiều năm, cho thấy những vấn đề mang tính cấu trúc của khu vực doanh nghiệp nhỏ.
Số liệu từ cơ quan thống kê cho thấy, chỉ riêng quý I/2026, có 91,8 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường, tăng 16,5% so với cùng kỳ. Bình quân mỗi tháng có hơn 30 nghìn doanh nghiệp rời bỏ cuộc chơi. Dù số doanh nghiệp thành lập mới và quay trở lại hoạt động đã có dấu hiệu cải thiện, thậm chí lần đầu vượt số rút lui sau thời gian dài, nhưng mức độ “thay máu” của khu vực doanh nghiệp vẫn ở mức rất lớn.
Nếu nhìn rộng hơn, bức tranh này càng rõ nét. Năm 2024 ghi nhận gần 200.000 doanh nghiệp rút lui, tăng 14,7% so với năm trước đó; sang năm 2025, con số này tiếp tục tăng lên hơn 220.000 doanh nghiệp. Điều này phản ánh quá trình sàng lọc ngày càng mạnh mẽ trong nền kinh tế, đặc biệt khi các doanh nghiệp nhỏ và vừa phải đối mặt với áp lực cạnh tranh ngày càng gay gắt.
Hiện khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp cả nước, nhưng phần lớn có quy mô siêu nhỏ, năng lực tài chính hạn chế và sức chống chịu yếu trước biến động. Trong bối cảnh đó, chỉ cần một cú sốc từ thị trường như chi phí đầu vào tăng, đơn hàng sụt giảm hoặc thay đổi chính sách, doanh nghiệp rất dễ rơi vào trạng thái mất cân đối.
Đáng chú ý, xu hướng rút lui vẫn tiếp diễn ngay cả khi các chỉ số kinh tế vĩ mô đã ổn định hơn. Dù triển vọng tăng trưởng trung hạn được đánh giá tích cực, khu vực doanh nghiệp nhỏ vẫn đối mặt với nhiều rào cản mang tính nền tảng, trong đó nổi bật là năng suất lao động thấp và hạn chế về năng lực cạnh tranh.
“Mỏng” từ vốn đến quản trị
Nguyên nhân cốt lõi khiến doanh nghiệp nhỏ dễ bị “đào thải” nằm ở việc thiếu lớp đệm tài chính và năng lực quản trị yếu.
Phần lớn doanh nghiệp nhỏ phụ thuộc vào dòng tiền ngắn hạn, khả năng tích lũy thấp. Khi chi phí đầu vào tăng hoặc doanh thu giảm, tình trạng thiếu thanh khoản xuất hiện gần như ngay lập tức. Điều này khiến doanh nghiệp khó duy trì hoạt động trong những giai đoạn thị trường biến động.
Bên cạnh đó, năng lực quản trị còn nhiều hạn chế. Không ít doanh nghiệp vẫn vận hành theo mô hình gia đình, thiếu chiến lược dài hạn, thiếu hệ thống quản trị rủi ro và khả năng dự báo thị trường. Khi môi trường kinh doanh thay đổi nhanh, đặc biệt dưới tác động của chuyển đổi số, sự chậm thích ứng trở thành điểm yếu chí mạng.
Sự phát triển mạnh của thương mại điện tử, kinh tế nền tảng và hệ thống logistics hiện đại đã thiết lập những tiêu chuẩn mới về vận hành. Doanh nghiệp không chỉ cạnh tranh về giá mà còn về tốc độ, trải nghiệm khách hàng và năng lực công nghệ. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp nhỏ chưa đủ nguồn lực để đầu tư bài bản, hoặc đầu tư dàn trải nhưng kém hiệu quả, dẫn đến chi phí tăng mà giá trị tạo ra không tương xứng.
Một áp lực khác đến từ chi phí kinh doanh ngày càng lớn. Từ chi phí logistics, nhân công đến chi phí liên quan đến các nền tảng số đều gia tăng, trực tiếp làm thu hẹp biên lợi nhuận.
Trong lĩnh vực thương mại điện tử, những vấn đề về minh bạch giá và phí dịch vụ cũng đang trở thành rủi ro đối với doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ với nguồn lực hạn chế. Khi chi phí tăng nhưng khả năng kiểm soát thấp, doanh nghiệp càng dễ rơi vào thế yếu.
Sàng lọc là tất yếu, nhưng cần “giữ lửa” khu vực SME
Ở góc độ tích cực, làn sóng doanh nghiệp rút lui có thể xem là một phần của quá trình sàng lọc tự nhiên, giúp thị trường loại bỏ những doanh nghiệp yếu kém, từ đó nâng cao chất lượng chung. Tuy nhiên, khu vực doanh nghiệp nhỏ vẫn giữ vai trò quan trọng trong tạo việc làm và duy trì sức sống của nền kinh tế.
Thực tế cho thấy, không ít doanh nghiệp rút lui không phải vì thiếu thị trường, mà do không đủ nguồn lực để “cầm cự” đến khi thị trường phục hồi. Đây là điểm nghẽn cần được giải quyết bằng các chính sách hỗ trợ trúng và đúng, từ cải thiện khả năng tiếp cận vốn, giảm chi phí tuân thủ đến hỗ trợ chuyển đổi số.
Về phía doanh nghiệp, việc thay đổi tư duy là yếu tố then chốt. Trong môi trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt, kinh nghiệm hay lợi thế ngắn hạn không còn đủ. Doanh nghiệp cần nâng cao năng lực quản trị, xây dựng chiến lược dài hạn và chủ động thích ứng với những xu hướng mới nếu không muốn bị đào thải khỏi cuộc chơi.
Phương Thảo (t/h)
