Đến Việt Nam, atiso được người Pháp mang theo và trồng thử nghiệm ở các vùng cao nguyên như Đà Lạt, Sapa và Tam Đảo từ hàng trăm năm trước. Loại cây này, tên khoa học Cynara scolymus, vốn xuất xứ từ miền Nam châu Âu, được người Hy Lạp và La Mã cổ đại trồng để làm thực phẩm và dược liệu.
Tại Đà Lạt, atiso không chỉ là nguyên liệu quý mà còn góp phần tạo nên món ăn dân dã, được Tổ chức Kỷ lục châu Á công nhận là một trong 50 món đặc sản Việt Nam năm 2012. Người dân địa phương đã khéo léo kết hợp bông atiso tươi với giò heo sẵn có, biến nó thành món canh bổ dưỡng, gắn liền với đời sống hàng ngày.
Để chế biến món canh atiso hầm giò heo, cần chuẩn bị các nguyên liệu đơn giản nhưng tươi ngon: giò heo, bông atiso, cà rốt, hành tím, hành lá, ngò rí, cùng các gia vị như muối, tiêu, đường và hạt nêm. Quy trình thực hiện như sau: Cắt giò heo thành miếng vừa ăn, rửa sạch, chần qua nước sôi có pha muối để thịt săn chắc, rồi vớt ra để ráo. Ướp giò heo với hành tím băm nhuyễn, muối, tiêu, đường và hạt nêm trong khoảng 15-20 phút để ngấm gia vị. Rửa sạch cà rốt, gọt vỏ và cắt khoanh dày khoảng 0,5 cm. Làm sạch bông atiso bằng nước muối loãng, rửa kỹ giữa các lớp lá, để ráo rồi cắt đôi hoặc tư tùy kích cỡ; phần cuống atiso cắt lát mỏng xéo. Đun sôi nước với một chút muối, cho giò heo đã ướp vào ninh nhỏ lửa, hớt bọt để nước dùng trong. Ninh đến khi da heo trong suốt. Thêm bông atiso, cuống atiso và cà rốt vào nồi, ninh thêm khoảng 10 phút nữa. Nêm nếm gia vị vừa miệng, tắt bếp. Múc ra tô, rắc tiêu, hành lá và ngò rí lên trên để tăng hương thơm.
Món canh thành phẩm có khẩu vị hài hòa, với vị béo ngậy từ giò heo cân bằng bởi vị thanh mát, hơi đắng nhẹ đặc trưng của atiso. Cà rốt mang lại vị ngọt tự nhiên, khiến nước dùng trở nên đậm đà mà không ngấy. Theo y học cổ truyền, atiso có tính hàn, giúp thanh nhiệt, trong khi giò heo bổ sung dưỡng chất, tạo nên sự cân bằng âm dương trong ẩm thực. 
Về cách sử dụng, món ăn này không chỉ là thực phẩm hàng ngày mà còn mang giá trị dược liệu cao. Atiso giúp hạ đường huyết nhờ inulin, hỗ trợ tiêu hóa, thanh lọc cơ thể, bổ gan, lợi tiểu và giải độc. Nó còn giảm cholesterol, bảo vệ gan khỏi độc tố nhờ các hợp chất polyphenol, axit và flavonoid, đồng thời cải thiện làn da. Người dân thường dùng món canh này để bồi bổ sức khỏe, đặc biệt cho những ai hay dùng rượu bia hoặc ăn đồ nóng. Trong các dịp lễ tết hoặc tụ họp gia đình, món ăn thường xuất hiện trên mâm cơm, như một cách để chăm sóc ông bà, cha mẹ vào cuối tuần hoặc các ngày lễ truyền thống như Tết Nguyên Đán, khi mọi người quây quần bên nhau.
Để món ăn thêm phần hấp dẫn, có thể kèm theo cơm trắng nóng hổi, rau sống tươi hoặc dưa chua để cân bằng vị. Một số biến tấu còn thêm ớt tươi hoặc chanh để tăng độ chua cay tùy khẩu vị. Cách thưởng thức lý tưởng là ăn khi còn nóng, nhấm nháp từng miếng giò heo mềm tan, cắn vào lớp lá atiso giòn giòn, húp nước dùng ngọt thanh để cảm nhận hết sự tinh tế của nguyên liệu. Món ăn không chỉ no bụng mà còn mang lại cảm giác thư thái, như đang lạc giữa cao nguyên Đà Lạt.
L.T(t/h)
