Xuất khẩu tăng nhanh nhưng nhập siêu bộc lộ điểm yếu nội tại
Theo Thông báo số 443/TB-VPCP ngày 20/8/2026 về kết luận của Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc tại cuộc họp về thúc đẩy xuất khẩu, kiểm soát nhập siêu, đến hết tháng 7, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt 319,7 tỷ USD, tăng 21,7% so với cùng kỳ.
Mức tăng này cao hơn mục tiêu xuất khẩu cả năm 15-16%, cho thấy hoạt động thương mại vẫn duy trì động lực tích cực bất chấp môi trường quốc tế có nhiều biến động. Tuy nhiên, phía sau tốc độ tăng trưởng cao là mức nhập siêu khoảng 20,3 tỷ USD.
Nhập siêu tập trung chủ yếu ở máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện; xăng dầu, than; hóa chất, chất dẻo nguyên liệu và kim loại thường. Đây là những nhóm hàng có vai trò quan trọng đối với sản xuất, nhưng đồng thời phản ánh mức độ phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung bên ngoài.
Đáng chú ý, tình trạng nhập khẩu lớn ở nguyên liệu và linh kiện không chỉ liên quan đến cán cân thương mại mà còn cho thấy những hạn chế của công nghiệp hỗ trợ. Khi năng lực cung ứng trong nước chưa đáp ứng được nhu cầu, tăng trưởng xuất khẩu càng cao có thể kéo theo nhu cầu nhập khẩu đầu vào lớn.
Bởi vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là tiếp tục mở rộng thị trường xuất khẩu mà còn phải nâng tỷ lệ nội địa hóa, phát triển các ngành sản xuất đầu vào và tạo thêm giá trị trong nước.
Trong định hướng mới, Bộ Công Thương được giao phát triển hệ sinh thái hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp các hệ thống phân phối hiện đại và chuỗi bán lẻ quốc tế, đồng thời triển khai Chương trình vươn ra thị trường quốc tế giai đoạn 2026-2030.
Các hoạt động xúc tiến thương mại cũng được yêu cầu bám sát nhu cầu thực tế, ưu tiên những nhóm hàng đang có thị trường như điện tử, máy móc, nông sản và thủy sản. Bên cạnh các thị trường truyền thống, Halal, Mỹ La-tinh và châu Phi được xác định là những hướng cần tăng cường khai thác.
Việc mở rộng thị trường đi cùng yêu cầu kiểm soát gian lận xuất xứ, chống chuyển tải bất hợp pháp và hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các quy định của nước nhập khẩu.
Gỡ chi phí từ thủ tục đến logistics
Một trong những nhiệm vụ đáng chú ý là yêu cầu Bộ Tài chính rà soát quy trình hoàn thuế giá trị gia tăng đối với hàng hóa xuất khẩu.
Theo định hướng được giao, việc hoàn thuế cần tăng cường phân loại rủi ro, đồng thời đẩy nhanh xử lý hồ sơ đối với doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật. Các nhóm vướng mắc về hoàn thuế cũng cần được hướng dẫn rõ để doanh nghiệp có thể chủ động chuẩn bị hồ sơ, giảm thời gian và chi phí tuân thủ.
Đây là vấn đề có tác động trực tiếp đến dòng tiền của doanh nghiệp xuất khẩu. Khi thời gian hoàn thuế được rút ngắn đối với những hồ sơ có mức độ rủi ro thấp, doanh nghiệp có thêm nguồn vốn để duy trì sản xuất, mua nguyên liệu và thực hiện các đơn hàng mới.
Cùng với hoàn thuế, Bộ Tài chính được giao tăng cường kiểm tra, kiểm soát trị giá và giao dịch liên kết đối với các doanh nghiệp điện tử nhập khẩu phần lớn linh kiện từ công ty mẹ hoặc các doanh nghiệp cùng tập đoàn. Mục tiêu là phòng ngừa chuyển giá, bảo đảm môi trường cạnh tranh và quản lý đúng nghĩa vụ thuế.
Ở khâu vốn, Ngân hàng Nhà nước được yêu cầu bảo đảm khả năng tiếp cận tín dụng của doanh nghiệp xuất khẩu, trong đó ưu tiên nguồn vốn phục vụ thu mua, tiêu thụ và xuất khẩu nông sản trong những tháng cuối năm.
Logistics cũng được đưa vào nhóm nhiệm vụ cần xử lý. Bộ Xây dựng được giao phối hợp với các địa phương, doanh nghiệp cảng, hãng vận tải và cơ quan hải quan điều tiết giao thông, bố trí luồng ưu tiên trong những giai đoạn cao điểm tại các cảng và cửa ngõ logistics lớn.
Cùng với việc giảm áp lực tại các điểm giao nhận hàng hóa, yêu cầu phát triển công nghiệp vận tải trong nước cũng được đặt ra nhằm từng bước nâng khả năng chủ động của hệ thống logistics.
Ở cấp địa phương, các tỉnh, thành phố có dự án công nghệ cao gia tăng nhập khẩu máy móc, linh kiện được yêu cầu theo dõi tiến độ sản xuất và xuất khẩu. Việc nhập khẩu đầu vào phải gắn với khả năng đưa nhà máy vào vận hành, tạo sản phẩm và xuất khẩu, thay vì chỉ làm tăng kim ngạch nhập khẩu.
Các địa phương cũng phải chủ động phát hiện những rào cản mà doanh nghiệp đang gặp tại thị trường nước ngoài, từ kiểm nghiệm, chứng nhận đến truy xuất nguồn gốc, chất lượng và hồ sơ kỹ thuật.
Như vậy, trọng tâm điều hành xuất khẩu đang được mở rộng từ câu chuyện tìm thị trường sang xử lý những chi phí và điểm nghẽn nằm bên trong chuỗi sản xuất. Hoàn thuế nhanh hơn, tín dụng thuận lợi hơn, logistics hiệu quả hơn và công nghiệp hỗ trợ phát triển hơn sẽ quyết định mức độ chuyển hóa tăng trưởng xuất khẩu thành giá trị thực trong nước.
Trong tháng 8, các bộ, ngành và địa phương được yêu cầu trả lời kiến nghị của doanh nghiệp, hiệp hội theo hướng rõ ràng, thực chất và xử lý dứt điểm những vấn đề thuộc thẩm quyền. Với những nội dung vượt thẩm quyền, cơ quan liên quan phải kịp thời báo cáo để có phương án giải quyết.
Nam Sơn (t/h)
