Theo số liệu của cơ quan Hải quan, năm 2025, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt hơn 70 tỷ USD, mang về mức xuất siêu khoảng 20 tỷ USD. Đà tăng trưởng tích cực tiếp tục được duy trì trong nửa đầu năm 2026 khi kim ngạch đạt 35,88 tỷ USD. Tuy vậy, tốc độ tăng chỉ còn khoảng 6%, thấp hơn đáng kể so với mức tăng bình quân 10–12% của giai đoạn 2021–2025.
Diễn biến này cho thấy dư địa tăng trưởng theo mô hình truyền thống đang dần thu hẹp. Trong khi nhu cầu tiêu dùng toàn cầu phục hồi chậm, nhiều thị trường xuất khẩu lớn như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc liên tục nâng cao các yêu cầu về chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững và giảm phát thải. Cùng với đó, chi phí logistics, biến động tỷ giá và xu hướng gia tăng các biện pháp phòng vệ thương mại tiếp tục tạo áp lực đối với doanh nghiệp xuất khẩu.
Nếu kim ngạch xuất khẩu năm 2026 đạt khoảng 75 tỷ USD như kỳ vọng, ngành nông nghiệp sẽ phải tăng thêm khoảng 25 tỷ USD chỉ trong năm 2027 để hoàn thành mục tiêu đề ra. Đây là mức tăng trưởng rất lớn trong bối cảnh môi trường thương mại quốc tế ngày càng cạnh tranh.
Không chỉ chịu tác động từ yếu tố bên ngoài, nhiều hạn chế nội tại cũng đang ảnh hưởng đến sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam. Quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ, liên kết giữa vùng nguyên liệu và doanh nghiệp chưa chặt chẽ, tỷ lệ chế biến sâu còn thấp ở nhiều ngành hàng, trong khi hệ thống kiểm nghiệm, kiểm dịch và logistics chưa đáp ứng kịp yêu cầu của thị trường xuất khẩu.
Ở lĩnh vực thủy sản, áp lực còn lớn hơn khi doanh nghiệp đồng thời đối mặt với tình trạng thiếu nguyên liệu, thiếu lao động và khó khăn trong tiếp cận vốn. Với ngành rau quả, lúa gạo hay cà phê, yêu cầu không còn là tăng sản lượng mà là nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và gia tăng giá trị trên từng đơn vị sản phẩm.
Chính vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng mục tiêu 100 tỷ USD sẽ khó đạt được nếu ngành nông nghiệp tiếp tục phát triển theo tư duy cũ. Điều cần thiết hiện nay là chuyển mạnh từ "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp", trong đó giá trị gia tăng trở thành thước đo quan trọng hơn sản lượng.
Theo các chuyên gia, nông sản Việt Nam không thể chỉ cạnh tranh bằng giá mà cần cạnh tranh bằng chất lượng, thương hiệu và sự minh bạch của chuỗi cung ứng. Điều đó đòi hỏi đầu tư mạnh hơn vào chế biến sâu, xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn, phát triển hệ thống truy xuất nguồn gốc và ứng dụng công nghệ trong toàn bộ quá trình sản xuất, bảo quản và xuất khẩu.
Bên cạnh sự đổi mới của doanh nghiệp, chuyển đổi số cũng được xem là một trong những động lực quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý. Việc số hóa dữ liệu vùng trồng, điện tử hóa quy trình kiểm dịch, hải quan và kết nối thông tin giữa các cơ quan quản lý sẽ giúp rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí và nâng cao khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.
Tại tọa đàm "Làm gì để xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD?", nhiều ý kiến cũng cho rằng cần có cơ chế điều phối đủ mạnh để giải quyết các điểm nghẽn liên ngành. Bởi hoạt động xuất khẩu nông sản không chỉ liên quan đến lĩnh vực nông nghiệp mà còn gắn với hải quan, công thương, logistics, kiểm dịch, khoa học công nghệ và nhiều cơ quan khác.
Một trong những đề xuất nhận được sự đồng thuận là nghiên cứu thành lập một tổ điều hành cấp Chính phủ nhằm theo dõi, điều phối và tháo gỡ kịp thời các khó khăn trong toàn bộ chuỗi xuất khẩu. Theo các chuyên gia, khi có một đầu mối điều phối thống nhất, việc kết nối giữa các bộ, ngành sẽ hiệu quả hơn, đồng thời tạo điều kiện thúc đẩy số hóa toàn bộ quy trình từ vùng nguyên liệu đến cửa khẩu và thị trường tiêu thụ.
Bên cạnh đó, việc tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, mở rộng thị trường xuất khẩu, tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do và hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn xanh cũng được xem là những giải pháp quan trọng để duy trì đà tăng trưởng trong giai đoạn tới.
Mục tiêu 100 tỷ USD vì thế không đơn thuần là một con số về kim ngạch xuất khẩu. Đó còn là thước đo cho quá trình chuyển đổi của nền nông nghiệp Việt Nam từ phát triển theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu. Khi chuỗi giá trị được kết nối hiệu quả, công nghệ được ứng dụng rộng rãi và giá trị gia tăng trở thành trọng tâm, nông sản Việt Nam sẽ có thêm nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh và khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.
Minh Thành (t/h)
