Từ gia công sang đối tác có năng lực thích ứng
Trong nhiều năm, giá thành, chất lượng và tiến độ giao hàng là những yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận khách hàng quốc tế. Tuy nhiên, khi các chuỗi cung ứng đối mặt với biến động địa chính trị, hạn chế xuất khẩu nguyên liệu và gián đoạn logistics, khách hàng ngày càng quan tâm đến khả năng ứng phó của nhà cung ứng thay vì chỉ đánh giá năng lực sản xuất tại một thời điểm.
Theo phân tích của CEL Consulting, bước sang năm 2027, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp có thể dịch chuyển sang tốc độ ra quyết định, năng lực kỹ thuật và khả năng kết nối với hệ thống vận hành của khách hàng.
Khảo sát của CEL thực hiện tháng 9/2026 với 118 chuỗi cung ứng cho thấy 61% đơn vị được hỏi đã phải thay đổi cách vận hành ít nhất ba lần trong 12 tháng trước đó. Dù quy mô mẫu hạn chế và không đại diện cho toàn bộ doanh nghiệp Việt Nam, kết quả này phần nào phản ánh áp lực thích ứng ngày càng lớn.
Thực tế quốc tế cũng cho thấy rủi ro có thể phát sinh từ những yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát trực tiếp của doanh nghiệp. Gián đoạn vận tải qua Biển Đỏ, biến động nguồn cung dầu tại Trung Đông hay các biện pháp hạn chế xuất khẩu nguyên liệu đều có thể làm thay đổi chi phí và thời gian giao hàng.
Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp không chỉ cần tìm nguồn cung thay thế mà còn phải xác định nhanh mức độ ảnh hưởng đến đơn hàng, chi phí và lợi nhuận. Theo khảo sát của CEL, khoảng một phần ba đơn vị được hỏi mất từ ba tuần trở lên để ước tính tác động chi phí khi có thay đổi. Khoảng thời gian này có thể khiến doanh nghiệp phản ứng chậm trước những biến động cần xử lý trong vài ngày.
Bài toán vì vậy không đơn thuần là đầu tư thêm nhà xưởng hay mở rộng công suất, mà là nâng cao khả năng dự báo và phối hợp giữa các bộ phận. Khi dữ liệu tài chính, tồn kho và sản xuất chưa được kết nối hiệu quả, doanh nghiệp khó đưa ra quyết định kịp thời, ngay cả khi đã có phương án dự phòng.
Nâng cấp từng bước để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị
Một hướng đi đáng chú ý là nâng cấp năng lực theo từng nấc, thay vì chạy theo những công đoạn công nghệ cao vượt quá khả năng hiện tại. Với ngành điện tử và bán dẫn, CEL Consulting khuyến nghị doanh nghiệp Việt Nam trước hết củng cố năng lực lắp ráp, dịch vụ sản xuất điện tử, sau đó mở rộng sang linh kiện và mô-đun chính xác trong giai đoạn 2027-2028.
Đây là hướng đi có cơ sở khi năng lực cơ khí, điện tử và tự động hóa sẵn có có thể trở thành nền tảng để doanh nghiệp nâng cấp sản phẩm. Xa hơn, các lĩnh vực đóng gói, kiểm thử chip và vật liệu bán dẫn đòi hỏi vốn đầu tư, nhân lực chuyên môn và tiêu chuẩn kỹ thuật cao hơn.
Song song với công nghệ, năng lượng và nhân lực kỹ thuật cũng là những điều kiện quan trọng. Doanh nghiệp cần đánh giá khả năng cung cấp điện, nước và tiến độ đấu nối hạ tầng trước khi mở rộng sản xuất, đồng thời đầu tư đào tạo để đáp ứng yêu cầu vận hành ngày càng phức tạp.
Đáng chú ý, nâng cấp không nhất thiết bắt đầu bằng những dự án đầu tư lớn. Theo khảo sát của CEL, 67% đơn vị được hỏi ưu tiên cải thiện dự báo và hoạch định, trong khi 17% dự kiến triển khai hệ thống ERP mới. Điều này cho thấy việc chuẩn hóa dữ liệu, xây dựng kịch bản ứng phó và xác định nhà cung cấp dự phòng có thể là những bước đi thiết thực.
Trong giai đoạn tới, khách hàng quốc tế sẽ không chỉ quan tâm doanh nghiệp Việt Nam sản xuất được bao nhiêu hay chào giá cạnh tranh đến mức nào. Khả năng chứng minh tính minh bạch, duy trì hoạt động khi có biến động và đáp ứng yêu cầu bền vững sẽ ngày càng quan trọng. Đây cũng là bước chuyển cần thiết để doanh nghiệp trong nước thoát khỏi vị thế gia công đơn thuần, tiến tới trở thành đối tác có năng lực kỹ thuật và khả năng đồng hành lâu dài trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Minh Thành (t/h)
