Áp lực không chỉ nằm ở kim ngạch
Theo số liệu Cục Hải quan, 7 tháng đầu năm, xuất khẩu hàng hóa đạt gần 319,7 tỷ USD, tăng 21,7% so với cùng kỳ. Kết quả này tạo nền tảng thuận lợi để hướng tới tổng kim ngạch khoảng 546-551 tỷ USD trong cả năm.
Tuy nhiên, nếu nhìn từ cán cân thương mại, dư địa phía trước không hề dễ dàng. Sau 7 tháng, nền kinh tế vẫn nhập siêu khoảng 20,3 tỷ USD. Để vừa đạt mục tiêu xuất khẩu, vừa cân bằng cán cân thương mại, những tháng cuối năm sẽ phải chứng kiến sự cải thiện đáng kể của cán cân hàng hóa.
Điều đáng chú ý là tăng trưởng xuất khẩu hiện vẫn phụ thuộc khá lớn vào khu vực FDI. Tại Hà Nội, chẳng hạn, kim ngạch xuất khẩu 7 tháng tăng 7,6%, nhưng khu vực doanh nghiệp FDI tăng tới 26,5%, trong khi doanh nghiệp trong nước chỉ tăng 5,8%.
Cơ cấu nhập khẩu cũng cho thấy một nghịch lý: nhóm máy tính, sản phẩm điện tử và linh kiện chiếm khoảng 40% tổng kim ngạch nhập khẩu; nếu cộng thêm máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng, hai nhóm này chiếm hơn một nửa. Đây là những đầu vào quan trọng phục vụ sản xuất và xuất khẩu, nhưng đồng thời phản ánh mức độ phụ thuộc đáng kể của nền kinh tế vào nguồn cung bên ngoài.
Vì vậy, bài toán 5 tháng cuối năm không đơn thuần là tìm thêm đơn hàng. Điều quan trọng hơn là làm sao biến lượng nguyên liệu, linh kiện và máy móc nhập khẩu thành sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn, qua đó vừa tăng xuất khẩu vừa cải thiện cán cân thương mại.
Áp lực còn đến từ chính sách thương mại tại các thị trường lớn. Dệt may đang chịu sức ép khi chi phí tăng và khách hàng có xu hướng yêu cầu doanh nghiệp chia sẻ phần chi phí phát sinh từ thuế. Trong thủy sản, doanh nghiệp Việt phải cạnh tranh ngày càng gay gắt với Ecuador, Ấn Độ, trong đó tôm chế biến cũng bắt đầu chịu sức ép.
Ngành gỗ cũng đối mặt với các biện pháp phòng vệ thương mại tại Mỹ. Những diễn biến này cho thấy lợi thế về chi phí không còn đủ để bảo đảm đơn hàng. Doanh nghiệp phải đồng thời đáp ứng yêu cầu về xuất xứ, môi trường, lao động và khả năng truy xuất nguồn gốc.
Mở thị trường, gỡ điểm nghẽn trong nước
Trong bối cảnh đó, đa dạng hóa thị trường đang trở thành hướng đi quan trọng để giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống. Các cơ quan thương vụ Việt Nam tại nước ngoài đang khuyến nghị doanh nghiệp chuyển từ cách tiếp cận tìm kiếm đơn hàng sang xây dựng hệ thống phân phối và hiện diện lâu dài tại thị trường mục tiêu.
Tại châu Âu, Hà Lan được xem là một cửa ngõ quan trọng để hàng Việt tiếp cận sâu hơn thị trường EU. Việc tận dụng các triển lãm chuyên ngành, phát triển nhãn hàng riêng và nâng cao năng lực đáp ứng tiêu chuẩn xanh có thể giúp doanh nghiệp nâng vị trí trong chuỗi cung ứng thay vì chỉ cạnh tranh bằng giá.
Tại Nga, phương thức thanh toán đang là một trong những rào cản cần tháo gỡ. Trong khi đó, UAE mở ra dư địa từ Hiệp định CEPA, với khả năng phát triển kho ngoại quan và hệ thống phân phối tại các khu thương mại tự do.
Những giải pháp từ bên ngoài cần được song hành với việc tháo gỡ điểm nghẽn bên trong. Tại hội nghị thúc đẩy xuất khẩu và kiểm soát nhập siêu ngày 13/8, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc yêu cầu các bộ, ngành xử lý ngay những vướng mắc của doanh nghiệp, thay vì chờ đến các cuộc họp định kỳ.
Bộ Công Thương được giao đẩy nhanh đàm phán các FTA mới, trong đó có Mercosur, đồng thời rà soát quy trình cấp C/O theo hướng đơn giản, thuận lợi hơn. Bộ Tài chính được yêu cầu đẩy nhanh hoàn thuế giá trị gia tăng, còn Ngân hàng Nhà nước cần bảo đảm khả năng tiếp cận vốn, nhất là đối với doanh nghiệp xuất khẩu nông sản.
Một yêu cầu khác có ý nghĩa dài hạn là giảm sự phụ thuộc vào dịch vụ logistics nước ngoài và nâng tỷ lệ nội địa hóa. Việc phát triển công nghiệp hỗ trợ, công nghiệp hàng hải và hệ thống logistics trong nước không chỉ giảm chi phí mà còn giúp giữ lại nhiều hơn giá trị của mỗi đơn hàng xuất khẩu.
Với 5 tháng còn lại, dư địa tăng trưởng vẫn còn, nhưng chặng đường phía trước đòi hỏi một cách tiếp cận khác: không chạy theo kim ngạch bằng mọi giá mà phải nâng chất lượng xuất khẩu, đa dạng hóa thị trường, giảm nhập khẩu đầu vào phụ thuộc và tăng giá trị tạo ra trong nước. Đây mới là nền tảng để xuất khẩu đóng góp bền vững hơn cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong năm 2026.
Minh Thành (t/h)
