Thị trường carbon vì thế không đơn thuần tạo thêm một kênh mua bán mới. Quan trọng hơn, nó đang đặt ra một cách tính mới đối với hoạt động sản xuất, đầu tư và quản trị doanh nghiệp.
Cuộc đua mới không chỉ nằm ở giá thành
Trong một thị trường cạnh tranh, doanh nghiệp thường tập trung tối ưu chi phí nguyên liệu, nhân công, năng lượng và logistics. Nhưng khi carbon được định giá, lượng phát thải cũng trở thành một phần của bài toán chi phí.
Một nhà máy có dây chuyền tiêu hao nhiều nhiên liệu có thể vẫn có lợi thế về vốn đầu tư ban đầu. Tuy nhiên, nếu phải trả thêm chi phí cho lượng phát thải vượt hạn ngạch, lợi thế đó có thể nhanh chóng bị thu hẹp. Ngược lại, doanh nghiệp đầu tư sớm vào thiết bị tiết kiệm năng lượng, năng lượng tái tạo hoặc quy trình sản xuất hiệu suất cao sẽ có thêm một lớp lợi thế mà trước đây chưa được phản ánh đầy đủ trong giá thành.
Đây chính là tác động quan trọng nhất của việc hình thành thị trường carbon: đưa phát thải từ một vấn đề môi trường trở thành biến số kinh tế.
Cơ chế thí điểm hiện nay đang tạo nền tảng cho sự thay đổi đó. Từ ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước được vận hành thí điểm tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội, với hai loại hàng hóa là hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Thị trường sẽ thí điểm đến hết năm 2028, trước khi hướng tới vận hành chính thức từ năm 2029.
Trong chu kỳ 2025-2026, 110 cơ sở thuộc ba ngành phát thải lớn gồm xi măng, nhiệt điện và sắt thép được phân bổ tổng cộng hơn 511 triệu tấn CO₂ tương đương. Quy mô này cho thấy thị trường đã có nguồn hàng hóa ban đầu đủ lớn để từng bước hình thành cơ chế giao dịch và tín hiệu giá.
Theo cơ chế hiện hành, doanh nghiệp phát thải thấp hơn hạn ngạch được giao có thể bán phần dư. Ngược lại, cơ sở phát thải vượt mức phải mua thêm hạn ngạch hoặc sử dụng tín chỉ carbon trong phạm vi được phép.
Như vậy, cùng một đơn vị phát thải nhưng cách quản trị khác nhau có thể tạo ra kết quả tài chính khác nhau. Với doanh nghiệp kiểm soát tốt, hạn ngạch dư có thể trở thành nguồn thu. Với doanh nghiệp phát thải cao, carbon lại trở thành khoản chi phí.
Đó cũng là lý do giá carbon sẽ trở thành một biến số ngày càng đáng chú ý trong các quyết định đầu tư dài hạn. Một dự án có thể có thời gian hoàn vốn hấp dẫn nếu chỉ tính chi phí năng lượng hiện tại, nhưng kết quả sẽ khác nếu tính thêm chi phí phát thải trong toàn bộ vòng đời.
Tuy nhiên, cơ chế giá cần được thiết kế đủ hợp lý. Giá quá thấp sẽ không tạo động lực chuyển đổi, bởi mua hạn ngạch có thể rẻ hơn thay đổi công nghệ. Ngược lại, giá tăng quá nhanh có thể tạo áp lực lớn lên những ngành thâm dụng năng lượng.
Vì vậy, điều doanh nghiệp cần không chỉ là một mức giá carbon cụ thể, mà là mộtlộ trình đủ rõ để có thể dự báo chi phí trong tương lai. Khi đó, đầu tư xanh mới có thể được đưa vào kế hoạch tài chính thay vì trở thành khoản chi phát sinh do sức ép chính sách.
Ai sở hữu dữ liệu và công nghệ sẽ có lợi thế
Nếu giai đoạn đầu của thị trường carbon tập trung vào việc hình thành cơ chế giao dịch, thì giai đoạn tiếp theo nhiều khả năng sẽ là cuộc cạnh tranh về chất lượng giảm phát thải.
Cơ hội không chỉ đến từ việc bán hạn ngạch dư. Doanh nghiệp còn có thể tạo ra giá trị từ các dự án giảm phát thải nếu đáp ứng được những yêu cầu về đo lường, báo cáo, thẩm tra và tiêu chuẩn tín chỉ.
Việc Việt Nam triển khai khuôn khổ hợp tác theo Điều 6 Thỏa thuận Paris với Singapore mở thêm khả năng đưa các kết quả giảm phát thải đủ điều kiện tham gia thị trường quốc tế. Đây là hướng đi có thể tạo thêm nguồn lực cho các dự án xanh, đồng thời mở rộng không gian cho doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào nền kinh tế carbon thấp.
Nhưng đây cũng là nơi xuất hiện một yêu cầu mới: không phải tín chỉ nào cũng có giá trị như nhau.
Thị trường quốc tế ngày càng chú trọng tính toàn vẹn môi trường. Một dự án muốn tạo tín chỉ có giá trị phải chứng minh được lượng phát thải giảm thực tế, có phương pháp đo lường đáng tin cậy và đáp ứng các yêu cầu liên quan. Vì vậy, doanh nghiệp không thể chỉ quan tâm đến việc “có tín chỉ để bán”, mà phải quan tâm đến chất lượng của chính lượng giảm phát thải đó.
Điều này kéo theo nhu cầu đầu tư vào dữ liệu và năng lực quản trị carbon. Kiểm kê phát thải, theo dõi mức tiêu hao năng lượng, xây dựng hệ thống dữ liệu và kiểm chứng kết quả giảm phát thải sẽ dần trở thành những năng lực thiết yếu, đặc biệt với doanh nghiệp xuất khẩu hoặc tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.
Ở chiều ngược lại, việc cho phép sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% lượng hạn ngạch được cấp cho thấy định hướng không khuyến khích doanh nghiệp chỉ “mua quyền phát thải” để hoàn thành nghĩa vụ. Phần lớn bài toán vẫn phải được giải quyết bằng giảm phát thải thực chất tại cơ sở sản xuất.
Nếu chính sách được vận hành theo hướng này, sức ép carbon có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa. Doanh nghiệp có động lực thay đổi công nghệ; nhu cầu đối với thiết bị tiết kiệm năng lượng tăng lên; các dự án giảm phát thải có thêm cơ hội tiếp cận vốn; còn năng lực quản trị carbon trở thành một tiêu chí mới trong cạnh tranh.
Vì vậy, thành công của thị trường carbon không nên chỉ được nhìn qua số lượng tài khoản, khối lượng giao dịch hay giá trị mua bán. Những con số đó phản ánh mức độ vận hành của thị trường, nhưng chưa trả lời được câu hỏi quan trọng nhất: doanh nghiệp có thực sự giảm phát thải hay không?
Nếu sau mỗi giai đoạn thí điểm, các cơ sở sản xuất giảm được cường độ carbon, sử dụng năng lượng hiệu quả hơn và tăng đầu tư vào công nghệ sạch, khi đó thị trường carbon mới thực sự phát huy vai trò.
Sức ép từ phát thải khi ấy không còn chỉ là một nghĩa vụ phải thực hiện. Nó trở thành động lực buộc doanh nghiệp thay đổi cách đầu tư, cách sản xuất và cách cạnh tranh. Trong nền kinh tế hướng tới phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, doanh nghiệp chuẩn bị sớm cho cuộc chơi này có thể không chỉ giảm được chi phí carbon, mà còn tạo dựng lợi thế trước những đối thủ bắt đầu chuyển đổi muộn hơn.
Minh Thành (t/h)
