Những ngành hàng đang định hình diện mạo thương mại mới
Nếu nhìn vào các nhóm hàng đóng góp lớn nhất cho kim ngạch xuất khẩu, có thể thấy thương mại Việt Nam đang ngày càng gắn chặt với các chuỗi sản xuất công nghiệp toàn cầu.
Trong 15 ngày đầu tháng 8, máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện mang về 7,32 tỷ USD, đứng đầu các nhóm hàng xuất khẩu. Điện thoại và linh kiện đạt 3,65 tỷ USD, máy móc, thiết bị, dụng cụ phụ tùng đạt 3,11 tỷ USD. Đây đều là những ngành có sự tham gia lớn của các doanh nghiệp sản xuất quy mô lớn và khu vực FDI.
Tính từ đầu năm đến ngày 15/8, riêng máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 92,52 tỷ USD. Máy móc, thiết bị, dụng cụ phụ tùng đạt 43,4 tỷ USD, còn điện thoại và linh kiện đạt 42,16 tỷ USD.
Tổng cộng, ba nhóm hàng đã tạo ra khoảng 178 tỷ USD kim ngạch, tương đương hơn một nửa giá trị xuất khẩu của Việt Nam.
Điều này cho thấy một thực tế đáng chú ý: động lực thương mại của Việt Nam không còn chỉ dựa vào những ngành sử dụng nhiều lao động như dệt may, da giày hay các mặt hàng nông sản. Các ngành công nghiệp công nghệ và chế biến, chế tạo đang ngày càng giữ vai trò lớn hơn.
Ở chiều ngược lại, chính sự mở rộng của các ngành này cũng tạo ra nhu cầu lớn đối với máy móc, linh kiện, nguyên liệu và các sản phẩm trung gian từ nước ngoài.
Theo Cục Hải quan, trong 15 ngày đầu tháng 8, Việt Nam nhập khẩu 26,914 tỷ USD hàng hóa, cao hơn khoảng 1,5 tỷ USD so với xuất khẩu. Tính chung từ đầu năm đến ngày 15/8, nhập khẩu đạt khoảng 367,3 tỷ USD, trong khi xuất khẩu đạt 345,4 tỷ USD.
Cán cân thương mại vì vậy thâm hụt gần 22 tỷ USD.
Nhưng nếu chỉ nhìn vào con số nhập siêu để đánh giá sức khỏe thương mại sẽ dễ bỏ qua một yếu tố quan trọng: một nền kinh tế đang mở rộng sản xuất và xuất khẩu thường phải nhập khẩu một lượng lớn đầu vào tương ứng.
Bài toán mới không phải là nhập khẩu ít hơn, mà là giữ lại nhiều giá trị hơn
Sự gia tăng nhập khẩu vì thế cần được phân tích theo chất lượng thay vì chỉ nhìn vào quy mô.
Một dây chuyền sản xuất nhập khẩu, một hệ thống máy móc hiện đại hay một lượng linh kiện phục vụ sản xuất điện tử có thể làm tăng kim ngạch nhập khẩu trong ngắn hạn. Nhưng nếu những nguồn lực đó giúp doanh nghiệp tạo ra hàng hóa xuất khẩu với giá trị cao hơn, tác động đối với nền kinh tế lại hoàn toàn khác.
Vấn đề nằm ở phần giá trị được tạo ra tại Việt Nam.
Đây là thách thức đặc biệt rõ trong ngành điện tử. Kim ngạch xuất khẩu tăng mạnh giúp Việt Nam trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất toàn cầu, nhưng để nâng chất lượng tăng trưởng, doanh nghiệp trong nước cần tiến sâu hơn vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao thay vì chủ yếu đảm nhận khâu lắp ráp.
Khi tỷ lệ linh kiện, nguyên vật liệu và dịch vụ trong nước được nâng lên, cùng một mức kim ngạch xuất khẩu sẽ tạo ra nhiều giá trị hơn cho nền kinh tế và giảm dần áp lực từ nhập khẩu đầu vào.
Theo đó, việc Bộ Công Thương làm việc với các doanh nghiệp, tập đoàn có chênh lệch lớn giữa kim ngạch nhập khẩu và xuất khẩu, đặc biệt trong lĩnh vực máy tính và linh kiện điện tử, cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ kiểm soát nhập siêu.
Việc kiểm tra, phân tích dòng nhập khẩu có thể giúp nhận diện những ngành đang phụ thuộc lớn vào nguồn cung bên ngoài, từ đó xác định dư địa để phát triển công nghiệp hỗ trợ trong nước.
Đối với các doanh nghiệp FDI có kim ngạch nhập khẩu lớn hoặc tăng đột biến, việc theo dõi cũng cần gắn với câu hỏi về mức độ liên kết với doanh nghiệp Việt Nam. Nếu doanh nghiệp trong nước có thể trở thành nhà cung ứng linh kiện, nguyên liệu, bao bì, logistics hoặc các dịch vụ hỗ trợ, giá trị tạo ra từ dòng vốn và hoạt động xuất khẩu sẽ được giữ lại nhiều hơn trong nền kinh tế.
Ở góc độ này, nhập siêu gần 22 tỷ USD không nên chỉ được xem như một mục tiêu cần nhanh chóng triệt tiêu. Điều quan trọng hơn là xác định nhập khẩu đang phục vụ cho tăng trưởng như thế nào và làm sao để mỗi chu kỳ nhập khẩu tạo ra năng lực sản xuất lớn hơn trong nước.
Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc cũng định hướng kiểm soát nhập siêu gắn với thúc đẩy sản xuất trong nước và đẩy mạnh xuất khẩu. Đây là cách tiếp cận phù hợp với một nền kinh tế có độ mở thương mại cao.
Mốc 712 tỷ USD vì vậy mang một ý nghĩa rộng hơn con số về kim ngạch. Nó cho thấy Việt Nam đang tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng quốc tế. Giai đoạn tiếp theo sẽ không chỉ là cuộc đua về quy mô xuất nhập khẩu, mà là cuộc đua nâng hàm lượng Việt Nam trong những sản phẩm đang được đưa ra thị trường thế giới.
Nếu làm được điều đó, tăng trưởng thương mại sẽ không chỉ tạo ra những con số lớn trên bảng thống kê, mà còn tạo thêm năng lực sản xuất, việc làm, công nghệ và giá trị gia tăng cho nền kinh tế.
Minh Thành (t/h)
