Chè trôi nước được xem là món ăn thuần Việt, đặc biệt phổ biến ở miền Nam, nhưng một số ý kiến cho rằng, nó có xuất xứ từ bánh trôi Tàu hoặc chè ỷ của Trung Quốc, sau đó được biến tấu để phù hợp với khẩu vị địa phương. Tên gọi "trôi nước" xuất phát từ cách chế biến: khi luộc, các viên chè chín sẽ nổi lềnh bềnh trên mặt nước sôi.
Ở miền Bắc, món ăn tương tự được gọi là bánh trôi, nhưng phiên bản miền Nam thường thêm nước cốt dừa và gừng để tăng chiều sâu hương vị. Một số tài liệu còn liên hệ món ăn với sự tích Con Rồng Cháu Tiên, tượng trưng cho sự gắn kết dân tộc. Dù nguồn gốc thế nào, chè trôi nước đã trở thành biểu tượng của sự giản dị và ấm áp trong bữa ăn gia đình Việt.
Để làm chè trôi nước, cần chuẩn bị nguyên liệu đơn giản như bột nếp, đậu xanh tách vỏ, đường thốt nốt hoặc đường nâu, gừng tươi, nước cốt dừa và mè rang. Trước tiên, ngâm đậu xanh rồi hấp chín, nghiền nhuyễn với chút muối và đường để làm nhân. Tiếp theo, nhào bột nếp với nước ấm đến khi dẻo mịn, vo thành viên tròn, bọc nhân đậu xanh vào giữa. Luộc các viên bột trong nước sôi đến khi chúng nổi lên mặt nước, vớt ra ngâm nước lạnh để giữ độ dai. Nấu nước đường với gừng thái lát để tạo vị cay ngọt, rồi cho viên chè vào ngấm. Cuối cùng, rưới nước cốt dừa béo ngậy và rắc mè rang thơm lừng. Bí quyết để viên chè không bị cứng là dùng bột nếp chất lượng cao và nhào kỹ.
Chè trôi nước chinh phục thực khách bằng lớp vỏ bột nếp dẻo dai, nhân đậu xanh bùi bùi, kết hợp với nước đường ngọt thanh pha lẫn vị cay ấm của gừng. Nước cốt dừa mang đến độ béo ngậy, trong khi mè rang thêm chút giòn tan. Tổng thể, món ăn mang vị ngọt nhẹ, không ngấy, phù hợp với nhiều lứa tuổi. Ở một số biến tấu, người ta thêm màu sắc từ lá cẩm hoặc khoai lang để tạo phiên bản ngũ sắc, tăng phần hấp dẫn về thị giác và hương vị. 
Chè trôi nước thường được ăn nóng để giữ độ dẻo và thơm. Khi dùng, chan nước đường gừng lên viên chè, rưới thêm nước cốt dừa và rắc mè. Có thể thưởng thức như món tráng miệng sau bữa cơm, hoặc làm quà biếu trong dịp lễ. Để tăng trải nghiệm, nhấm nháp chậm rãi để cảm nhận sự hòa quyện giữa các tầng vị: dai từ vỏ, bùi từ nhân, ngọt cay từ nước đường.
Món ăn này không thể thiếu trong các dịp lễ truyền thống. Đặc biệt, vào Tết Hàn Thực (mùng 3 tháng 3 âm lịch), các gia đình làm chè trôi nước để cúng tổ tiên, thể hiện lòng thành kính. Ngoài ra, nó còn xuất hiện trong Tết Đoan Ngọ, ngày mồng một, rằm hàng tháng, hoặc các lễ cúng bái gia đình. Chè trôi nước tượng trưng cho sự đoàn viên và may mắn, thường được dâng lên bàn thờ trước khi cả nhà quây quần thưởng thức.
Chè trôi nước có thể ăn kèm với trà xanh nóng để cân bằng vị ngọt, hoặc kết hợp với các món chè khác như chè đậu trắng trong bữa tiệc ngọt. Một số biến tấu hiện đại thêm nhân đậu đỏ hoặc khoai môn, tạo sự đa dạng.
L.T(t/h)
