Không chỉ là một tấn carbon
Tại sự kiện “Chất lượng tín chỉ carbon rừng: Một số góc nhìn từ thực tiễn và thị trường”, ông Nguyễn Trung Thông, chuyên gia tài chính carbon của Tổ chức CARE tại Việt Nam cho rằng, việc một tín chỉ được cấp chứng nhận chưa đồng nghĩa với chất lượng đã được bảo đảm.
Để trở thành tín chỉ, lượng carbon hấp thụ hoặc giảm phát thải phải được đo đạc, thẩm định, xác minh và công nhận theo một phương pháp hoặc tiêu chuẩn nhất định.
Tuy nhiên, với tín chỉ carbon rừng, câu chuyện phức tạp hơn. Các dự án liên quan trực tiếp đến hệ sinh thái tự nhiên, dữ liệu sinh học, dữ liệu không gian và những rủi ro có thể kéo dài hàng chục năm.
Theo ông Thông, tính bổ sung, tính lâu dài và rủi ro đảo ngược là những yếu tố cốt lõi khi đánh giá chất lượng tín chỉ carbon rừng.
Tính bổ sung đòi hỏi dự án phải chứng minh lượng carbon được hấp thụ hoặc giảm phát thải là kết quả có được nhờ hoạt động và nguồn tài chính của dự án carbon. Nếu không có dự án, kết quả đó không nhất thiết xảy ra.
Trong khi đó, rủi ro đảo ngược là vấn đề đặc biệt đáng lưu ý với carbon rừng. Cháy rừng, hạn hán, sâu bệnh... có thể khiến lượng carbon đã được lưu giữ bị phát thải trở lại.
Một trong những cơ chế được áp dụng để xử lý rủi ro này là quỹ dự phòng, nhằm có nguồn tín chỉ bù đắp khi xảy ra sự cố.
Chất lượng tín chỉ cũng không do một tổ chức đơn lẻ quyết định mà được hình thành qua nhiều lớp đánh giá, từ nhà phát triển dự án, đơn vị xây dựng và áp dụng tiêu chuẩn, tổ chức thẩm định - xác minh độc lập, hệ thống đăng ký đến các tổ chức xếp hạng và người mua.
Các tổ chức xếp hạng như Sylvera hiện tập trung vào những tiêu chí quan trọng như tính toán carbon, tính bổ sung và tính lâu dài. Đây được xem là những trụ cột tạo nên tính toàn vẹn về môi trường của tín chỉ.
Thị trường cũng ngày càng quan tâm đến các đồng lợi ích như bảo vệ đa dạng sinh học, cải thiện sinh kế và mang lại lợi ích cho cộng đồng địa phương.
Tuy vậy, ông Thông lưu ý đồng lợi ích không thể thay thế tính toàn vẹn về môi trường.
“Nếu không có tính toàn vẹn về mặt môi trường thì đồng lợi ích cũng không còn ý nghĩa lớn”, ông nói.
Tín chỉ tốt được thị trường trả giá cao
Một tín chỉ được cấp và xác nhận chưa chắc đã được người mua đánh giá cao. Thực tế, cùng một loại tín chỉ carbon có thể có mức giá chênh lệch rất lớn.
Theo ông Thông, báo cáo của Ngân hàng Thế giới năm 2026 cho thấy cùng một tín chỉ ARR - nhóm dự án phục hồi rừng, phục hồi thảm thực vật có thể có giá khác nhau đáng kể tùy thuộc chất lượng và mức độ xếp hạng.
Đáng chú ý, nhóm tín chỉ được xếp hạng từ BBB trở lên có mức giá cao hơn hơn 5 lần so với tín chỉ chưa được xếp hạng.
“Cùng một tấn carbon nhưng nếu chứng minh được độ tin cậy cao nhất thì người mua sẵn sàng trả cao hơn”, ông Thông nói.
Điều này cho thấy thị trường carbon đang chuyển từ việc chỉ quan tâm đến “có bao nhiêu tín chỉ” sang câu hỏi “tín chỉ đó có đáng tin hay không”.
Tuy nhiên, giá cao không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với chất lượng cao. Giá tín chỉ còn phụ thuộc vào người mua, kênh giao dịch, cung - cầu, năm phát hành, khu vực địa lý, yếu tố pháp lý và những lợi ích mà dự án mang lại.
Nghiên cứu của GS.TS Phạm Thu Thủy cùng các cộng sự về định giá carbon rừng tại Việt Nam cũng chỉ ra nhiều lớp yếu tố tác động đến giá trị tín chỉ. Trong đó, nền tảng quan trọng nhất vẫn là tính toàn vẹn; tiếp đến là thị trường, cung - cầu, thời điểm phát hành và địa bàn tạo ra tín chỉ.
Các tín chỉ tại vùng nhiệt đới, gắn với bảo tồn đa dạng sinh học và lợi ích cộng đồng đang được nhà đầu tư quan tâm.
Dẫu vậy, một dự án tạo ra nhiều giá trị môi trường và xã hội chưa chắc đã hiệu quả về tài chính. Một dự án có thể cần đầu tư khoảng 15 USD cho mỗi tấn carbon nhưng thị trường chỉ trả khoảng 10 USD/tấn.
Thông tư 31/2026/TT-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã quy định phương pháp định giá rừng, khung giá rừng và phương pháp xác định mức chi trả dịch vụ hấp thụ, lưu giữ carbon của rừng. Các phương pháp định giá dựa vào chi phí và so sánh đã bước đầu tính đến những yếu tố như rủi ro, rò rỉ và đảo ngược.
Tuy nhiên, theo ông Thông, đây mới là cơ sở cho việc định giá, chưa phải toàn bộ yêu cầu để bảo đảm một dự án carbon rừng đạt tiêu chuẩn và tạo ra tín chỉ chất lượng cao.
Với thị trường carbon đang ngày càng coi trọng tính minh bạch, khả năng kiểm chứng và hiệu quả thực tế, chất lượng sẽ là yếu tố quyết định tín chỉ carbon rừng Việt Nam có được chấp nhận và bán với giá trị tương xứng hay không.
Hoàng Phương
